Twee letters, veel vragen: de mysterieuze portretten van I.S.

In Museum de Lakenhal is dit najaar een onbekende schilder te zien, die spectaculaire portretten schilderde. Wie was de mysterieuze meester I.S.? En waarom was hij zo geïnteresseerd in doorleefde en afwijkende gezichten?

In de oudheid had iedere Griekse stad van aanzien een ‘Asklepieion’. Zieken kwamen van verre naar deze tempels om te offeren aan Asclepius, de god van geneeskunde. In ziekenzalen rondom het heiligdom wachtten ze vervolgens op genezing. De tempels waren bijzonder omdat er vrijelijk slangen over de vloer kropen. Deze niet-giftige slangen hadden een belangrijke rol in de rituelen, die moesten helpen bij de genezing van de zieken. Tot op de dag van vandaag is een slang kronkelend om de staf van Asclepios het symbool van de geneeskunde: de esculaap.

Meester I.S.

In Nederland begon de systematische studie van de geneeskunde in Leiden, waar de eerste Nederlandse universiteit ontstond. Een onbekende kunstenaar – alleen bekend door zijn monogram I.S.- heeft begin 17e eeuw waarschijnlijk een tijd in Leiden doorgebracht. De nauwkeurige schildertechniek op klein formaat verraadt de invloed van de Leidse fijnschilders als Gerard Dou en Gabriël Metsu. Meester I.S. schilderde studerende mannen en vrouwen omgeven door boeken, schedels en muziekinstrumenten. Zou meester I.S. zich hebben begeven tussen de professoren van de Leidse universiteit? In de Lakenhal zijn dezelfde onderwerpen terug te vinden bij andere Leidse kunstschilders, zoals Jan Lievens.

Wie was de mysterieuze kunstenaar, die verborgen gaat achter deze twee letters? Museum de Lakenhal heeft 16 schilderijen uit het kleine oeuvre van de meester (zo’n 25-30 schilderijen) naar Leiden gehaald. Bezoekers kunnen de werken van dichtbij bestuderen en meedenken over de verborgen identiteit van I.S.

Medicus

Aan de universiteit van Leiden werden in de 17e eeuw ook openbare ontledingen verricht. Beroemd zijn de ontledingen van Franciscus Sylvius, waarin hij de werking van de bloedsomloop demonstreerde. In de 17e eeuw zijn schilderijen van zieke mensen een zeldzaamheid, maar in het werk van I.S. zijn verschillende medische afwijkingen terug te vinden. Hij schilderde een man met een bloemkoolneus, een vergevorderd stadium van de chronische huidaandoening rosacea en een blinde man met een dichtgenaaid oog. Andere afwijkingen zijn subtieler, zoals een vrouw met een talgkliercarcinoom, zichtbaar als een bobbeltje op haar ooglid. De schilderijen suggereren dat meester I.S. interesse had in medische zaken. Zou onze meester I.S. een arts zijn geweest en lessen hebben gevolgd bij deze beroemde F.S.?

Meester I.S. was een geweldige observator. Vooral de portretten van oude vrouwen zijn spectaculair. De breekbare huid is opgebouwd uit laagjes doorzichtige verf. Onderliggende lagen met rode verf blijven zo zichtbaar als bloedvaten onder het huidoppervlak. De ingevallen mond verraadt dat de vrouw al haar tanden heeft verloren. De rimpels rondom de mond schilderde I.S. zo verfijnd, dat het doet afvragen hoeveel haren er op zijn kwast hebben gezeten.

Oostzee

De kegelvormige muts in het schilderij ‘de oude vrouw die een brief leest’ verraadt dat meester I.S. ook buiten Leiden moet hebben gewerkt. Dit type hoofddeksel kwam vooral voor in Scandinavië en de Baltische staten. Andere schilderijen tonen mannen met bontmutsen en dikke kragen. Ze zijn voorbereid op een kouder klimaat dan Nederland. De tentoonstellingsmakers speculeren daarom dat meester I.S. ook een periode rondom de Oostzee moet hebben gewerkt. Of hij oorspronkelijk ook uit deze regio kwam is onbekend.

Museum de Lakenhal noemt de portretten van meester I.S. ‘Tronies’. Deze karakterkoppen waren populair in de 17e eeuw. Frans Hals schilderde beschonken lachebekken, Rembrandt schilderde Oosterse mannen en ook het Meisje met de Parel van Vermeer toont Oosterse invloeden. Maar de tronies van meester I.S. zijn anders. Ze roepen mededogen op. Het doet je afvragen voor wie de schilderijen bedoeld waren. Een exotische man of een vrolijke dronkenlap is leuk voor de woonkamer, maar geldt dat ook voor een zieke man?

Deze vragen maken de tentoonstelling extra intrigerend. De expositie van meester I.S. in Museum de Lakenhal is schitterend vormgegeven. In de donkerblauwe zaal hangen de werken speels aan de muur: de schilderijen van meester I.S. liggen dieper dan de werken van tijdgenoten, wat bezoekers uitdaagt om naar details te kijken. Een leuk spelletje is het zoeken naar het monogram I.S.. Want misschien zit in dat simpele monogram wel zijn ware identiteit verborgen. In de I.S. kronkelt de letter S zich als een slang om de letter I, net als in de esculaap. Het is een laatste aanwijzing die wijst op een medische interesse.