Op 19 juni 1867 werd de Mexicaanse keizer Maximiliaan geëxecuteerd. Het inspireerde Edouard Manet tot een serie schilderijen. Wat heeft een Franse schilder van doen met een Mexicaanse politieke gebeurtenis? En wat heeft dit schilderij te maken met opstanden in Spanje?
De Nederlandse politiek is de laatste jaren chaotisch en onrustig geweest, maar het is niets vergeleken met Frankrijk in de 19e eeuw. In hoog tempo volgden revoluties elkaar op. Na de eerste Franse revolutie 1789 was Frankrijk opvolgend een republiek, een keizerrijk, een koninkrijk, een republiek en weer een keizerrijk. In 1852 was Napoleon III, een neef van Napoleon I, uitgeroepen tot keizer van Frankrijk. Zijn bewind kenmerkte zich door grote stadsvernieuwing in Parijs, maar kwam treurig tot een einde nadat hij in 1870 de oorlog met Pruisen verloor. Duitsers stonden in de straten van Parijs en het volk werd onrustig.
Commune
Na het aftreden van Napoleon III, riep de Franse politicus Léon Gambetta de republiek uit. Het volk bleef echter verdeeld over de vraag of er doorgevochten moest worden tegen Pruisen. Nadat de voorstanders van een snelle vrede de macht grepen bij de verkiezingen van 1871, kwam een groep republikeinen in opstand. Ze starten hun eigen staat in de straten van Parijs, de commune. In de burgeroorlog tussen de communards en het Franse leger stierven tienduizenden Fransen.
Veel kunstenaars ontvluchtten Parijs tijdens de ongeregeldheden. Monet, Pissarro en Sisley trokken naar Londen en Monet verbleef zelfs even in Nederland. Maar Edouard Manet en Edgar Degas namen dienst in de Nationale Garde om tegen Pruisen te vechten. Manet was ook getuige van het neerslaan van de commune, waarbij het Franse regeringsleger duizenden communards zonder vorm van proces fusilleerde. Als realistische kunstenaar, maakte hij tekeningen van de lijken in de straten en de schutters van het leger.
Keizer Maximiliaan
In Mexico deed zich een gelijksoortige politieke situatie voor. Na de onafhankelijkheid in 1821 waren er twee belangrijke fracties in het parlement: monarchisten en liberalen (republikeinen). Na tientallen jaren onrust en meerdere burgeroorlogen kregen de monarchisten de overhand, dankzij hulp van het Franse leger van Napoleon III. Ze nodigden vervolgens de Oostenrijkse aartshertog Maximiliaan, broer van keizer Franz-Joseph, uit om de troon van Mexico in te nemen. Hij werd gekroond op 10 juni 1864.
Hiermee kwam er geen einde aan de onrusten. De liberalen bleven vechten tegen het keizerlijke leger. Nadat de Franse hun leger terugtrokken uit Mexico werd de positie van keizer Maximiliaan steeds instabieler. Uiteindelijk werd Maximiliaan in mei 1867 gevangengenomen. Hij werd door de liberalen voor een krijgsraad gebracht en ter dood veroordeeld. Manet schilderde de executie van Maximiliaan en generaals Miguel Miramón en Tomás Mejía in reeks schilderijen tussen 1872-1874.
Edouard Manet
De nadruk van het schilderij van Manet ligt op het vuurpeloton. Gekleed in blauw uniform met een witte riem voeren ze de executie uit. Eerdere versies laten zien dat Manet experimenteerde met de compositie, want in sommige schilderijen steekt de commendant zijn sabel omhoog. In het uiteindelijk schilderij draagt Keizer Maximiliaan een Mexicaanse hoed. Het is een schilderlijke vrijheid, want er is geen aanwijzing dat dit echt zo was. Op de achtergrond zien we burgers over muur gluren.
Manet zag in de executie van Maximiliaan een overwinning van de republiek ten opzichte van de monarchie, maar ook het verlies van Napoleon III. Manet was een groot aanhanger van de republikein Léon Gambetta. Hij hoopte dat de Derde Franse republiek definitief het einde betekende van koningen en keizers in Frankrijk. Hij gebruikte daarom zijn tekening van de communards als uitgangspunt voor ‘De executie van keizer Maximiliaan’ (zie slideshow hierboven).
Goya
Maar waarschijnlijk is er zelfs nog een oudere bron van inspiratie voor Manet. Mogelijk zag hij in 1865 in het Prado de schilderijen van Francisco Goya over de opstand van het Spaanse volk tegen Napoleon. De opstand werd bloedig neergeslagen door het leger van Napoleon en de opstandelingen werden geëxecuteerd. Manet kende in ieder geval een prent van het schilderij uit 1867. Het vuurpeloton van Goya gebruikte hij als inspiratie voor zijn tekeningen van de communards en de schilderijen van Maximiliaan.
Toch zijn er grote verschillen. In Goya’s schilderij is veel aandacht voor de slachtoffers. De soldaten staan in de schaduw. De veroordeelden staan in het volle licht. Goya vergelijkt hun lijden subtiel met de dood van Jezus: hun handen alsof ze aan het kruis hangen. Wie goed kijkt, ziet zelfs de wonden van spijkers in het midden van hun hand. Bij Goya zijn de republikeinen de slachtoffers van de keizer, bij Manet overwinnen ze juist de keizerlijke tirannie.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere kunstverhalen:
