De Franse kunstenaar Marguerite Gérard verheerlijkte op doek alles wat een vrouw behoorde te zijn: toegewijd moeder, zorgzame echtgenote, hoedster van het huishouden. Haar innige moederscènes leverden haar roem, medailles en een fortuin op. Maar achter het doek vertelde haar eigen leven een heel ander verhaal.
Sinds enkele jaren is de traditionele vrouw terug op social media. Deze zogenaamde tradwives propageren een leven dat in het teken staat van kinderen en het huishouden. Op Instagram en Tiktok maken ze filmpjes met recepten, decoratietips of hulp bij het opvoeden van de kinderen. Ze schetsen een geïdealiseerd beeld waarin de vrouw ondergeschikt is aan haar man. Terwijl hij geld verdient, zorgt zij voor de kinderen.
Anonieme schilder (naar Henri-Frédéric Schopin) – Paul et Virginie
Pharamond Blanchard – Paul et Virginie
Jean-Jacques Rousseau
De filmpjes van tradwives doen denken aan het opvoedkundige ideaal van de 18e eeuw. De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau beschreef in zijn roman Émile, ou De l’éducation (1762) hoe vrouwen zich moesten gedragen. Hij vond dat moeders hun eigen kinderen borstvoeding moesten geven in plaats van voedsters te gebruiken, destijds een gangbare praktijk in de aristocratie. Hij beschreef dat moederliefde en een natuurlijke opvoeding essentieel waren voor het opvoeden van deugdzame burgers. Hij adviseerde daarom tegen scholing van jonge meisjes.
Rousseau’s ideeën vormen ook de basis van de roman “Paul et Virginie” van de Franse schrijver Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre. Hij beschrijft hoe twee kinderen, Paul en Virginie, opgroeien als broer en zus op het tropische eiland Mauritius. Het is een paradijs. Ver weg van alle regels en conventies genieten ze van de veilige omgeving van het eiland. Het tweetal leert van de natuur en de begeleiding van hun moeders in plaats van via formeel onderwijs. Alles verandert als Virginie naar Parijs wordt gestuurd voor een ‘deugdelijke’ Europese opvoeding. Ze is er ongelukkig en kan niet aarden in de Franse maatschappij.
Ze besluit daarom terug te keren naar Mauritius. Het schip dat haar terugbrengt naar het eiland loopt echter op een klif en begint te zinken. Een zeeman biedt aan haar aan land te brengen, maar dan moet ze wel haar kleren uittrekken. Haar Franse preutse opvoeding zorgt ervoor dat ze weigert om dit te doen. Hierdoor verdrinkt ze. De boodschap is duidelijk: Virginie had nooit weg moeten gaan en haar correcte opvoeding zorgt alleen maar voor problemen. Het verhaal was een inspiratie voor kunstenaars om de wilde Paul en geciviliseerde Viriginie te schilderen.
Marguerite Gérard
De ideëen van Jean-Jacques Rousseau komen ook terug in de schilderijen van de Franse kunstenaar Marguerite Gérard. Als schoonzus van de beroemde kunstenaar Jean-Honoré Fragonard leerde Gérard het schildersvak in zijn atelier. Eerst werkte ze als zijn assistent, later maakte ze haar eigen schilderijen. In De eerste stapjes en Het geliefde kind werkten Fragonard en Gérard samen. De schilderijen vieren de moederliefde.
Gérard ontwikkelde haar kenmerkende stijl onder invloed van 17e-eeuwse Nederlandse schilders, met name Gabriel Metsu en Gerard ter Borch. Deze fijnschilders stonden bekend om hun nauwkeurige weergave van alledaagse taferelen en intieme interieurs, waarbij ze een bijna obsessieve aandacht hadden voor de weergave van textiel en oppervlakken. Haar weergave van satijnen jurken en zijden stoffen was zo realistisch dat ze waarschijnlijk gedrapeerde poppen gebruikte als model.
In de jaren 1780 genoten deze Nederlandse meesters een grote populariteit in Parijs. Gérard en Fragonard speelden slim in op deze trend door samen middelgrote genretaferelen te produceren in de stijl van Ter Borch en Metsu. Gérard behoorde, samen met haar tijdgenoot Louis-Léopold Boilly, tot de eersten die deze mode voor intieme huiselijke scènes nieuw leven inbliezen. Net als de Nederlandse meesters schilderde Gérard met uiterst zorgvuldige details en subtiel gemengde penseelstreken.
Moederschap
De intieme moederscènes van Gérard passen in de filosofie van Rousseau over natuurlijk, liefdevol moederschap. De moeders in de schilderijen van Gérard wijdden zich volledig aan de zorg voor hun kinderen. In 1803 schilderde ze zelfs een moeder vlak voordat ze borstvoeding geeft aan haar kind. Ze toont hiermee Rousseau’s overtuiging dat het voeden van je eigen kinderen beter is dan de aristocratische praktijk van voedsters en kindermeisjes.
Tijdens de Franse Revolutie werden de schilderijen van Gérard op grote schaal in print verspreid. De revolutionairen droegen in 1792 een reproductie van De eerste stapjes op aan “goede moeders”. In de revolutie zag men vrouwen als essentieel voor de Republiek, niet vanwege hun politieke participatie, maar vanwege het opvoeden van deugdzame, maatschappelijk betrokken kinderen. De revolutie omarmde dus de filosofie van Rousseau. Dit gaf moeders een verhoogde morele status, terwijl tegelijkertijd hun publieke rol werd beperkt – ze moesten de natie dienen door middel van huishoudelijke taken.
de Franse Revolutie
Maar wie beter kijkt naar de schilderijen van Marguerite Gérard komt ook kritiek tegen. Waar Rousseau in Émile benadrukte dat ook vaders een belangrijke rol speelden in de opvoeding, zijn vaders in Gérards huiselijke scènes grotendeels afwezig. Ze laat hiermee zien dat mannen zich in de 18e eeuw vaak aan hun opvoedende taak onttrokken. Bovendien zijn de vrouwen in de schilderijen van Gérard duidelijk geschoold: ze spelen muziekinstrumenten en lezen boeken. Kunsthistorici hebben zich daarom afgevraagd in hoeverre Gérard zelf overtuigd was van de opvoedingstheorie van Rousseau.
Zelf was Gérard het toonbeeld van een ontwikkelde vrouw. Ze was goed opgeleid, begaf zich in de hoogste kringen en voorzag in haar eigen inkomsten met haar kunst. Bepaald geen tradwife dus. Sterker nog, Marguerite Gérard trouwde nooit en had geen kinderen. Haar uitermate succesvolle carrière duurde meer dan veertig jaar en bracht haar aanzienlijke persoonlijke welvaart. Ze won drie medailles op de salon, verkocht schilderijen aan Napoleon en Lodewijk XVIII, en werd een van de meest succesvolle kunstenaars van haar tijd.
De ironie is treffend: de vrouw die het traditionele gezinsleven verheerlijkte en moederliefde op doek vierde, koos zelf voor een radicaal ander leven. Ze gebruikte de waarden van haar tijd om carrière te maken, maar leefde volgens haar eigen regels.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen waarin we bijzondere kunstwerken onder de loep nemen:
