Wat een 400 jaar oude kruidnagelboom vertelt over Nederland en Indonesië

Visueel spektakel in de tentoonstelling Bakudengar — Indonesisch voor Luister naar elkaar. Grootschalige installaties over kolonialisme, natuurvernietiging en samenleven laten zien hoe het Nederlandse koloniale verleden tot op de dag van vandaag doorwerkt in Indonesië. Nu te zien in Museum Arnhem.

In de vaste collectie van Museum Arnhem staat een klein miniatuurschip. Wie goed kijkt, ziet dat het gemaakt is van kruidnagels. Een bijzonder materiaal voor een kunstwerk. Het is een kora-kora, een traditioneel schip, dat op de Molukken door Nederlanders gebruikt werd om ‘illegale’ kruidnagelplantages op te sporen. De VOC verplichtte lokale boeren om hun kruidnagel-en nootmuskaatoogst te verkopen aan Nederland. Als de Nederlanders een plantage ontdekten die niet aan de VOC leverde, werd de plantage afgebrand en de eigenaren vermoord.

Het is één van de vele gruwelijke sporen van het Nederlandse koloniale verleden in Indonesië. In de tentoonstelling Bakudengar onderzoekt Museum Arnhem dit koloniale verleden van Nederland. Het museum nodigde een groep beeldende kunstenaars uit om werken te maken over West-Papoease, Molukse, Minahasische en Chinees-Indonesische gemeenschappen. Het resultaat is een visueel sprankelende tentoonstelling die nadrukkelijk naar het hedendaagse Indonesië kijkt.

Kruidnagelboom

In voorbereiding op de tentoonstelling reisde de Indonesische kunstenaar Ipeh Nur naar Ternate op de Molukken. Ze beklom de Gamalama-berg en vond op de helling een cengkeh-afo, een ‘oude kruidnagelboom’. Het was een van de sporen van de geheime aangeplante kruidnagelbomen op het eiland. De boom had vierhonderd jaar aan systematische vernietiging overleefd, een levend bewijs van de koloniale geschiedenis van Molukken.

Geïnspireerd door de Afo-boom maakte Ipeh Nur een boom van doek waarop met kruidnagelextract een kora-kora-schip is geschilderd. op de achtergrond klinkt een Silent Song, waarin wordt bezongen hoe ‘vuur met vuur is vervangen’. De koloniale kruidnagelhandel heeft tegenwoordig plaatsgemaakt voor de kapitalistische wereldhandel. Als belangrijk mijngebied voor goud en nikkel lijdt het eiland aan enorme milieuvervuiling.

Milieuproblemen

Natuurbescherming is ook het belangrijkste onderwerp van de indrukwekkende installatie Cerita Tanah Air (Verhalen van het Thuisland). Zeven levensgrote vrouwen staan voor een groen doek met exotische dieren: een olifant, een slang, een schilpad, een orang-oetang. Kunstenaar Fitri DK vraagt met de installatie aandacht voor zeven verschillende vrouwenbewegingen, die zich verzetten tegen de vernietiging van de natuur. In Sukoharjo waarschuwen vrouwen elkaar voor watervervuiling door een grote textielfabriek met trommelgeluiden. Vrouwen van de Kinipan-stam zorgen voor herbeplanting van bomen op Midden-Kalimantan.

Ontbossing is een van de grote bedreigingen voor de natuur. De Indonesische overheid wil twee miljoen hectare oerbos kappen om ruimte te maken voor landbouw. Het plan is niet nieuw: al in de jaren 1950 werd dit onderzocht door het Nederlandse koloniale gezag. Lokale gemeenschappen komen tegen de plannen in opstand. Maryanto maakte vijf grote houtskooltekeningen van deze gemeenschappen in Merauke, in het zuiden van West-Papoea.

Ontgrenzen

Bakudengar is samengesteld door een Public-in-Residence, vertegenwoordigers uit de gemeenschap, en kunstenaar Kevin van Braak. In gesprekken met elkaar en met kunstenaars uit Indonesië haalden ze relevante verhalen naar boven. De installaties in Bakudengar bieden visueel spektakel met veel aandacht voor persoonlijke verhalen. Juist door de aandacht voor de mens ontstaat begrip en nieuwsgierigheid. Als bezoeker wordt je zo de geschiedenis in getrokken.

De tentoonstelling laat zien hoe de sporen van het koloniale verleden doorwerken in de Indonesische samenleving van nu. Museum Arnhem laat zo zien hoe musea een plek kunnen geven aan hedendaagse thema’s. Buiten het debat in de media waarin polarisatie en conflict domineren, ontstaat zo ruimte voor verdieping en begrip. Bakudengar maakt van Museum Arnhem een ontmoetingsplaats: tussen gemeenschappen, tussen verleden en heden, tussen Nederland en Indonesië. Een tentoonstelling die laat zien waarom musea onmisbaar zijn in het maatschappelijke gesprek.

Meer recente tentoonstellingen:

Lees ook onze andere artikelen over recente tentoonstellingen: