De beroemde Caravaggio en zijn verbitterde rivaal Giovanni Baglione schilderden de goddelijke liefde. Hun indrukwekkende schilderijen waren de basis van een artistiek conflict dat escaleerde in spotdichten, beschuldigingen van plagiaat en uiteindelijk een rechtszaak wegens laster. Het waargebeurde verhaal achter een van de meest beruchte kunstenaarsruzies uit de barok.
We schrijven het jaar 1603. Voor het gerechtshof in Rome staan twee kunstschilders: De beroemde Caravaggio en zijn belangrijkste barokrivaal Giovanni Baglione. Het tweetal was verstrikt geraakt in een haatcampagne om de reputatie van de ander te beschadigen. Baglione had Caravaggio voor het hof gedaagd, nadat er een reeks spotschriften over hem was verspreid en Caravaggio was niet van plan zijn woorden terug te nemen.
Caravaggio – Amor vincit omnia
Amor vincit omnia
De rivaliteit begon met het schilderij ‘Amor vincit omnia’ van Caravaggio. Het doek toont Amor (Cupido) als een klein jongetje met vleugels. In zijn handen heeft hij een bosje pijlen, klaar om af te schieten op geliefden. De boodschap ‘Liefde overwint alles’ komt uit een tekst van de Romeinse dichter Vergilius (Eclogues). Dit wordt gesymboliseerd doordat Cupido, de god van de liefde, triomfantelijk boven een hoop symbolen van menselijke prestaties staat, zoals wetenschap, kunst en oorlog. De afgebeelde objecten, zoals een luit, pantser, en een boek, worden door Cupido vertrapt of verward onder zijn voeten, wat aangeeft dat liefde machtiger is dan alle wereldse zaken.
Caravaggio schilderde het waarschijnlijk op basis van een model. Vriend en mede-kunstenaar Orazio Gentilischi leende hem de veren voor de vleugels. Het schilderij was meteen een groot succes. Verschillende dichters maakten lofdichten en de Romeinse elite prees het doek om de schitterende chiaroscuro (licht-donker) effecten en het ongekende realisme van het jongetje. Al snel begonnen andere kunstschilders de vernieuwende stijl van Caravaggio te imiteren. Realistische portretten met sterke licht-donker effecten werden de norm.
Caravaggio – Sint Franciscus van Assisi in extase
Giovanni Baglione – Sint Franciscus van Assisi in extase
Giovanni Baglione
Ook Giovanni Baglione liet zich inspireren door Caravaggio voor een schilderij over de strijd tussen de goddelijke en de aardse liefde. In zijn schilderij kopieerde hij niet alleen Caravaggio’s stijl, maar ook zijn onderwerp. De goddelijke liefde heeft namelijk -net als Amor in Caravaggio’s schilderij- een paar vleugels van ganzenveren.
De hoofdpersoon op het schilderij is een gevleugelde jongeman, die de goddelijke liefde symboliseert. Onder hem ligt een jongen op de rug, de kwetsbare wereldse (profane) liefde. Triomfantelijk torent de goddelijke liefde boven hem uit met uitgestoken hand, klaar om zijn rivaal te verslaan. Linksonder is een demon met faunachtige oren afgebeeld, die de wereldse liefde heeft proberen te verleiden. Maar ook de duivel wordt overwonnen door het goddelijke. Net als in het schilderij van Caravaggio toont Baglione dus de kracht van de liefde voor god.
Rivaliteit op zijn hoogtepunt
Caravaggio had een heetgebakerde persoonlijkheid en was niet gediend van de directe imitatie van zijn werk. Hij circuleerde daarom meerdere gedichten, waarin hij Baglione bekritiseerde: “Je kunt hem zonder twijfel Jan Balzak noemen, die graag iemand anders bekritiseert die zijn eeuwige meester zou kunnen zijn. Ik bedoel, in mijn geliefde schilderkunst wil hij zichzelf een schilder noemen, ook al kon hij nog niet eens kleuren voor me malen.”
Toen Baglione deze teksten onder ogen kreeg, klaagde hij Caravaggio aan voor laster. Tijdens het proces nam Caravaggio zijn woorden echter niet terug: “Ik ken geen kunstschilder, die denkt dat Giovanni Baglione een goede kunstenaars is”, zei hij. Voor de rechter was het daarom snel een uitgemaakte zaak. Caravaggio werd veroordeeld tot een paar weken gevangenschap. Toch was Caravaggio uiteindelijk de grote winnaar van het proces. Zijn naam was definitief gevestigd. Baglione zou tientallen jaren nodig hebben om van het stempel ‘matige kunstenaar’ af te komen.
Revanche
Tijdens het proces maakte Baglione een tweede versie van zijn schilderij “Heilige liefde en profane liefde”. Volgens sommigen was dit schilderij bedoeld om het oorspronkelijke werk te verbeteren, als reactie op de kritiek. Maar tijdgenoten merkten als snel op dat Baglione een grote verandering aanbracht. De duivel-achtige figuur linksonder op het schilderij, kreeg in de tweede versie een hoofd dat erg lijkt op het gezicht van Caravaggio.
Maar Baglione’s grootste revanche volgde tientallen jaren later. In 1642 publiceerde hij een verzameling biografiën van de belangrijkste kunstenaars en architecten van zijn tijd. Natuurlijk schreef hij in het boek ook over het leven en werk van Caravaggio. Hij zette Caravaggio in de tekst neer als iemand, die beroemd was geworden door onbeschaamde zelfpromotie. Caravaggio zou beroemd zijn geworden door mensen “die niet met hun ogen keken, maar met hun oren”. Caravaggio zelf zou dit niet meer meekrijgen. Hij was in 1610 overleden.
Barok
Lees ook andere artikelen over de barok:
