Drie portretten in één: kardinaal Richelieu van voren, van links en van rechts. Het is een wonderlijk portret van een van de machtigste mannen van Frankrijk. Waarom schilderde Philippe de Champaigne dit bijzondere portret?
Kardinaal Richelieu werd geboren in een familie van lage adel in Poitou. Hij maakte carrière binnen de katholieke kerk, waar hij op 21-jarige leeftijd al benoemd werd tot bisschop, en werd vertegenwoordiger van Poitou in de Staten-Generaal. Richelieu was een hervormer: als eerste Franse bisschop voerde hij de institutionele hervormingen uit Concilie van Trente in. Richelieu maakte politieke carrière door Concino Concini, de machtigste minister van het koninkrijk, te dienen en kwam in de gunst van koningin Maria de Medici te staan.
Na 1621 ging het snel: Richelieu werd benoemd tot kardinaal en groeide uit tot belangrijkste adviseur van koning Lodewijk XIII. Hij hervormde de Franse regering zoals hij ook de kerk vernieuwd had. Onder kardinaal Richelieu werd de adel buiten spel gezet en kreeg de koning steeds meer macht. Zijn nieuwe positie bracht grote rijkdom met zich mee. Hij bouwde het Palais Cardinal (nu: Palais Royal) naast het Louvre en verzamelde een imposante kunstcollectie met o.a. Leonardo da Vinci’s Madonna met Kind en Sint Anna, De Familie van de Maagd van Andrea del Sarto en Diana in het bad van Rubens.
Philippe de Champaigne
Ter versiering van zijn gloednieuwe Palais Cardinal gaf kardinaal Richelieu aan de jonge kunstschilder Philippe de Champaigne de opdracht schilderijen te maken. Samen met Simon Vouet maakte hij portretten van vijfentwintig belangrijke persoonlijkheden uit de Franse geschiedenis, geselecteerd door de kardinaal. Voor deze ‘Galerie des Hommes Illustres’ schilderde hij koning Lodewijk XIII, na zijn zege bij het Beleg van La Rochelle. Hij maakte hiermee een einde aan het zelfbestuur van de hugenoten (protestanten) en maakte van Frankrijk definitief een katholieke staat.
Ook kardinaal Richelieu zelf kreeg een plekje in de galerie van belangrijke Fransen. Het iconische portret dat Philippe de Champaigne van de kardinaal maakte, toont hem ten voeten uit, in een rood gewaad met om zijn nek de medaille van de orde van Saint-Esprit. Philippe de Champaigne zou uiteindelijk elf versies van dit schilderij maken, die in verschillende paleizen en openbare gebouwen werden opgehangen. Het laat zien dat kardinaal Richelieu in deze tijd bijna net zoveel macht had als koning Lodewijk XIII.
Het drievoudige portret
In 1642, enkele maanden voor zijn dood, gaf kardinaal Richelieu opnieuw aan Philippe de Champaigne de opdracht om zijn portret te schilderen. Het gedetailleerde portret toont hem op oudere leeftijd in zijn rode kardinaalskleding. De Champaigne schilderde hem en profil. Zijn blik is ingetogen, bijna berustend, alsof hij zijn kracht voelde afnemen. Slechts de helft van het schilderij is bewaard gebleven: oorspronkelijk stond er een tweede frontaal portret naast. Röntgenonderzoek laat zien dat het tweede portret van het doek is afgesneden en dat resterende delen zijn overschilderd.
Waarschijnlijk diende het gedetailleerde portret als basis voor het eerdergenoemde driedubbele portret van kardinaal Richelieu. Dit drievoudige portret is minder gedetailleerd en lijkt grotendeels door het atelier van Champaigne te zijn geschilderd. Het werk doet denken aan een schilderij dat Anthony van Dyck maakte van de Engelse koning Charles I. Ook op dit schilderij staat hij driemaal afgebeeld: frontaal en tweemaal van opzij.
Beeldhouwwerk
In de 17e eeuw zaten de beste beeldhouwers in Italië: Gianlorenzo Bernini en tijdgenoten kregen opdrachten uit heel Europa om bustes te maken. Maar de geportretteerde opdrachtgevers hadden vaak niet de tijd om naar Italië te reizen om model te zitten. In een tijd dat fotografie en film nog niet bestonden, was het maken van de bustes een flinke uitdaging. De driedubbele portretten boden hiervoor een oplossing: de beeldhouwers hadden nu een afbeelding die ze konden gebruiken om hun beelden te maken.
Gianlorenzo Bernini heeft het driedubbele portret van kardinaal Richelieu waarschijnlijk gebruikt als voorbeeld voor zijn buste van Richelieu, die tegenwoordig te zien is in het Louvre. Ook van de Engelse koning Charles maakte hij een buste op basis van het schilderij van Van Dyck. Helaas is dit beeld verloren gegaan bij de brand in het Whitehall Palace in 1698. Er zijn alleen bronzen kopieën van het ontwerp bewaard gebleven.
Barok
Lees ook andere artikelen over de barok:
