De pracht en praal in de kathedralen van Florence is niet alleen te danken aan de kerk, maar vooral aan een paar rijke burgers. Om hun rijkdom en vroomheid te tonen huurden ze de beste kunstenaars in om fresco’s te maken voor familie-kapellen. Een beroemd voorbeeld is de Tornabuoni-kapel in de Santa Maria Novella, waar de opdrachtgevers ook zichzelf lieten afbeelden.
De Tornabuoni-kapel is belangrijkste kapel van de Santa Maria Novella en bevindt zich direct achter het altaar. De fresco’s op de wanden vertellen het verhaal van Maria en Johannes de Doper. Op de achterwand staan twee fresco’s met geknielde personen. Een man, grijs haar, met zijn handen op zijn borst en een vrouw in een ingetogen zwarte jurk. Bezoekers zouden kunnen denken dat de twee knielende figuren heiligen zijn. Maar niets is minder waar, het zijn portretten van de opdrachtgevers van de fresco’s: Giovanni Tornabuoni en zijn vrouw Francesca Pitti.
Santa Maria Novella
Lange tijd lagen de rechten om de kapel te versieren bij de bankiersfamilie Ricci, maar zij waren bankroet. De rechten werden daarna overgenomen door de familie Sassetti, die eveneens als bankiers voor de Medici werkten. Francesco Sassetti besloot Ghirlandaio de opdracht te geven voor een cyclus over Sint Franciscus, naar wie hijzelf vernoemd was. Maar daar ging de kerk niet mee akkoord. Hoe kon de belangrijkste kapel van een Dominicaanse kerk worden opgedragen aan Sint Franciscus? Dit was uitgesloten! Francesco Sassetti verplaatste het project daarom naar de kerk van Santa Trinita, waar Ghirlandaio de cyclus uitvoerde in de Sassetti-kapel.
Pas hierna kreeg de familie Tornabuoni de rechten voor de versiering van de kerk in handen. Zij hielden Ghirlandaio aan als kunstenaar, maar besloten tot cycli over het leven van Maria en Johannes de Doper, de patroonheiligen van Florence. Op de centrale muur werd bovendien plaats gevonden voor fresco’s over Sint Dominicus en zijn belangrijkste navolger: Sint Petrus van Verona.
Familie Tornabuoni
Giovanni Tornabuoni was een van de rijkste mensen van Florence. Hij werkte als handelaar, was directeur van de Medici-bank en vertegenwoordigde Florence bij de pauselijke staten. In 1485 tekende hij een contract met Domenico Ghirlandaio voor een grootschalige fresco-cyclus in de kerk van Santa Maria Novella in Florence. De kapel was in de 14e eeuw versierd door Andrea di Cione di Arcangelo, beter bekend als Orcagna. Maar de fresco’s waren ernstig beschadigd en de kerk was daarom op zoek naar een nieuwe versiering.
Ghirlandaio werd door Vasari zeer geprezen: “[Ghirlandaio] die, gezien zijn talent en de grootsheid en het enorme aantal van zijn werken, een van de belangrijkste en meest uitmuntende meesters van zijn tijd genoemd mag worden…” Hoewel Ghirlandaio in zijn eigen tijd dus de meest gezochte kunstenaar van Florence was, kent het grote publiek hem tegenwoordig vooral als leermeester van Michelangelo. Waarschijnlijk is Michelangelo als leerling ook betrokken geweest bij de fresco’s in de Tornabuoni-kapel.
1. Verdrijving van Joachim uit de tempel
2. Geboorte van Maria
3. Presentatie van Maria in de tempel
4. Huwelijk van Maria
5. Geboorte van Christus (Drie Koningen)
6. Kindermoord van Bethlehem
7. Tenhemelopneming van de Maagd
het Leven van Maria
Ghirlandaio schilderde 9 panelen over het leven van Maria op de linker zijwand. De cyclus begint onderaan met ‘De verdrijving van Joachim uit de tempel’ en ‘De geboorte van Maria’ en eindigt bovenin met de ‘Maria Hemelvaart’ en ‘de Kroning van Maria’. De fresco’s onderin zijn veel preciezer uitgevoerd, omdat mensen deze werken beter konden zien. Bovenin gebruikte hij minder giornate. Waarschijnlijk zijn de bovenste delen ook grotendeels door leerlingen uitgevoerd.
De cyclus over Maria kenmerkt zich door de symmetrische compositie van de schilderijen. De architectuur speelt een belangrijke rol in het lijnperspectief van de schilderijen. Het verdwijnpunt ligt vaak midden op het doek, benadrukt door een boogstructuur. Maria is in de fresco’s herkenbaar aan haar blauwe kleding. De meeste personen zijn vrij statisch afgebeeld. Om de scène te verlevendigen voegt Ghirlandaio daarom vaak een bewegend figuur toe, zoals de waterschenker in de Geboorte van Maria.
8. Verschijning van de engel aan Zacharias
9. Visitatie
10. Geboorte van Johannes de Doper
11. Zacharias schrijft de naam van zijn zoon op
12. Prediking van Johannes de Doper
13. Doop van Christus
14. Feestmaal van Herodes
het Leven van Johannes de Doper
Het was in de Renaissance niet ongebruikelijk om een fresco-cyclus onderaan de muur te beginnen. Dit was immers op ooghoogte en daarom vaak het eerste fresco dat een bezoeker zag. Ook in de cyclus van Johannes de Doper begint Ghirlandaio onderaan met ‘de verschijning van de engel aan Zacharias’. Vervolgens moet men steeds verder omhoog kijken om het verhaal te volgen tot aan ‘het Feestmaal van Herodes’, waar Johannes zijn hoofd zal verliezen.
Voor de cyclus liet Ghirlandaio zich inspireren door tijdgenoten. Het altaar in ‘de verschijning van de engel aan Zacharias’ lijkt bijvoorbeeld erg op het altaar in ‘de Annunciatie’ van Leonardo da Vinci. De vrouw met de fruitschaal in ‘de geboorte van Johannes de Doper’ nam hij over van Filippo Lippi. In zijn Bartolini tondo is eenzelfde figuur te zien, maar dan met een mand op haar hoofd. Bijzonder zijn ook de schaduwen in de fresco’s. In de Maria-cyclus vallen ze naar links en in de Johannes-cyclus naar rechts. Ghiralandaio suggereert hiermee dat het licht vanuit het centrale raam op de achterwand komt.
Domenico Ghirlandaio – de Verschijning van de engel aan Zacharias (detail)
Filippo Lippi – Bartolini Tondo (+ detail)
Domenico Ghirlandaio – de Geboorte van Johannes de Doper (detail)
Tornabuoni familie
De opdrachtgevers spelen ook een prominante rol in de fresco-cyclus. Lorenzo Tornabuoni, de zoon van opdrachtgever Giovanni Tornabuoni, is te zien in de scène de Verjaging van Joachim uit de Tempel, het openingstafereel van de Mariacyclus aan de linkerwand. Hij staat op de voorgrond aan de linkerkant, gekleed in een rode mantel over een groen wambuis, kijkt de toeschouwer recht aan en houdt zijn elleboog in de zij. Ghirlandaio plaatste hem samen met zijn vriend Piero di Lorenzo de’ Medici in deze groep. Aan de andere kant van hetzelfde fresco verwerkte de schilder een zelfportret, samen met zijn broer Davide.
Ook de twee echtgenotes van Lorenzo kregen een plek in de cyclus, in de Visitatie op de tegenoverliggende wand. Zijn eerste vrouw, Giovanna degli Albizzi, die in 1488 in het kraambed overleed, staat postuum afgebeeld als een van drie vrouwen aan de rechterrand van de compositie. Ook de interieurs doen denken aan Florentijnse paleizen uit de tweede helft van de vijftiende eeuw. Zo blijkt maar weer dat wie betaalt, ook het ontwerp bepaalt. Ghirlandaio ontving voor de hele cyclus uiteindelijk 1100 gouden florijnen.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen over fresco’s:
