In de vijftiende eeuw was Tomás de Torquemada de meest gevreesde man van Spanje. Toch hangt er in het Prado-museum een schilderij waarop niet hij, maar de dertiende-eeuwse heilige Dominicus als rechter optreedt bij een auto-da-fé. Deze openbare terechtstelling van ketters werd pas honderd jaar na zijn dood ingevoerd. Hoe kwam een heilige die de Inquisitie nooit heeft meegemaakt op zo’n schilderij terecht?
In de vijftiende eeuw hoefde in Spanje slechts de naam Torquemada te vallen om hele families in paniek te brengen. Zijn troepen zouden ’s nachts huizen doorzoeken naar verboden joodse voorwerpen. Een achtergebleven kandelaar kon al voldoende zijn om je voor het geloofsgerecht, de Inquisitie, te brengen. De vrees voor Torquemada was bij niet-christenen daarom groot.
Dominicanen
Tomás de Torquemada (1420-1498) was een dominicaanse monnik die in 1483 eerste grootinquisiteur van de Spaanse inquisitie werd. Als biechtvader van Ferdinand II en Isabella I startte hij tribunalen in heel Spanje, die vooral bekeerde joden vervolgden die verdacht werden van heimelijk jodendom. Verhoren, martelingen en auto-da-fés kenmerkten zijn bewind, waardoor zijn naam synoniem werd met religieuze repressie.
Omdat Dominicanen zoals Tomás de Torquemada prominente inquisiteurs waren, stond de orde van Dominicus bij sommigen gelijk aan de inquisitie. Volgens sommige legendes was Sint Dominicus zelf de allereerste inquisiteur in Spanje. Kunstschilder Pedro Berruguete toont Dominicus daarom als rechter bij een auto-da-fé, een openbare geloofsrechtbank, op een schilderij voor het Real Monasterio de Santo Tomás in Ávila.
Real Monasterio de Santo Tomás
Het Real Monasterio de Santo Tomás was een laatgotisch complex dat tegelijk dienstdeed als klooster, studiecentrum en zomerresidentie voor het koningspaar en inquisiteur-generaal Torquemada. De katholieke koningen Ferdinand en Isabella en Tomás de Torquemada zelf financierden daarom de bouw. Torquemada gaf Pedro Berruguete de opdracht voor een reeks van vijf schilderijen om het klooster te verfraaien. Het belangrijkste schilderij toont Sint Dominicus als een inquisiteur. Met zijn kruis verplettert hij een demonische hond, omringd door vlammen, een symbool van het kwaad.
In werkelijkheid stierf Dominicus in 1221, zo’n 100 jaar voor de oprichting van de Inquisitie. Hij kon dus helemaal niet aan de inquisitie hebben deelgenomen. Toch maakten de Dominicanen bewust gebruik van zijn heiligenstatus, door Dominicus vanaf het begin van de veertiende eeuw als de eerste inquisiteur te claimen. Deze ongegronde bewering werd tot in de achttiende eeuw herhaald en door veel mensen geloofd.
Schilderijencyclus
Pedro Berruguete had bij het maken van de schilderijencyclus voor het klooster van Santo Tomás in Ávila waarschijnlijk toegang tot een verlucht manuscript met legendes van St. Dominicus. De verhalen en te tekeningen in dit manuscript vormden het uitgangspunt voor de altaarstukken. Maar Berruguete haalde de verhalen naar zijn eigen tijd, zodat ze vijftiende-eeuwse gelovigen aanspraken.
Op een schilderij uit de serie is een vuurproef te zien, waarmee de waarheid werd vastgesteld. Hier wordt een boek van Sint Dominicus samen met een boek van de Albigenzische geleerden in het vuur gelegd om de dwalingen van hun leer aan te tonen. Het boek van Dominicus bleef op wonderbaarlijke wijze zweven boven de vlammen, terwijl het boek van de ketters opging in de vlammen.
Auto-da-fé
Maar het bekendste schilderij uit de serie toont Sint Dominicus met zes andere rechters bij een 15e-eeuwse auto-da-fé. Op schilderij worden enkele Albigenzische ketters berecht. Bij een auto-da-fé werd niet alleen rechtgesproken, de straf werd ook meteen uitgevoerd. Enkele van de beschuldigden worden al verbrand, terwijl twee anderen, op de voorgrond, hun beurt afwachten. Zij droegen kleding (mantel en hoed) die aangaf dat ze veroordeelde ketters waren. Hun kleding is vijftiende-eeuws en niet middeleeuws, zoals je verwacht bij een schilderij over Sint Dominicus.
Hoewel Sint Dominicus dus nooit bij een auto-da-fé is geweest, zorgden de schilderijen van Berruguete ervoor dat de valse legende verspreid raakte. Gelovigen zagen zijn schilderijen en geloofden hierdoor het verhaal. Niet alleen vergrootte de cyclus de populariteit en bekendheid van Dominicus, de schilderijen maakten de heilige drie eeuwen na zijn dood opnieuw relevant voor gelovigen. In een tijd dat fact-checken niet zo makkelijk was, was dit verhaal belangrijker dan de waarheid.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen over heiligen:
