Wie zijn de prerafaëlieten?

De prerafaëlieten schilderden een wereld vol middeleeuwse ridders, tragische heldinnen en bijbelse taferelen, in een tijd waarin Engeland juist volop industrialiseerde. Hoe ontstond de Prerafaëlitische Broederschap? Wie waren de belangrijkste kunstenaars? En wat waren de kenmerken van de prerafaëlieten?

De prerafaëlieten ontstonden in 1848 als een verzet tegen de kunstopvattingen van de Royal Academy in Londen. Een groep jonge kunstenaars, onder wie Dante Gabriel Rossetti, John Everett Millais en William Holman Hunt, keerde zich af van de gladde, geïdealiseerde stijl die sinds Rafaël gangbaar was. Ze grepen terug naar de vroege Italiaanse kunst van vóór de Renaissance. Zo ontstond een kunststroming die middeleeuwse, literaire en religieuze thema’s combineerde met een bijna fotografisch realisme.

Begin van de Prerafaëlitische Broederschap

Hoe ontstonden de prerafaëlieten?

In het Engeland van de negentiende eeuw voltrok zich een snelle industrialisatie. Fabrieken en spoorwegen veranderden het landschap, en de kunstwereld werd gedomineerd door de Royal Academy of Arts. Studenten werd geleerd te schilderen volgens de idealen van Rafaël: harmonieuze composities, gladde penseelvoering en geïdealiseerde figuren. Een groep studenten aan de Academie vond deze aanpak levenloos en oneerlijk tegenover de natuur.

Op 6 mei 1848 richtten Dante Gabriel Rossetti, John Everett Millais en William Holman Hunt de Prerafaëlitische Broederschap op. Al snel sloten ook James Collinson, Thomas Woolner, Frederic George Stephens en William Michael Rossetti (broer van Dante Gabriel) zich aan. De zeven leden ondertekenden hun werk met de initialen “PRB”. Ze wilden de kunst terugbrengen naar de oprechtheid van de vroege Italiaanse schilderkunst. Ze lieten zich inspireren door het werk van meesters als Giotto en Fra Angelico.

De critici reageerden aanvankelijk vernietigend. Charles Dickens noemde Millais’ schilderij Christus in het Huis van zijn Ouders lelijk en godslasterlijk, omdat de heilige familie werd afgebeeld als een gewoon, zwoegend timmermansgezin. Het was juist de kunstcriticus John Ruskin die de groep publiekelijk verdedigde. Zijn steun in The Times gaf de prerafaëlieten het aanzien dat ze nodig hadden om als serieuze kunststroming erkend te worden.

Waarom heet de kunststroming de Prerafaëlitische Broederschap?

Door zichzelf “prerafaëlieten” te noemen, gaven de leden van de Broederschap aan dat ze zich wilden laten inspireren door de periode vóór Rafaël. De jonge Engelse kunstenaars vonden dat de kunst na Rafaël steeds kunstmatiger was geworden. Ze bewonderden de eerlijkheid en het detail van kunstenaars als Fra Angelico en Sandro Botticelli, die nog niet gebonden waren aan de academische regels die na Rafaël ontstonden. De naam was dus geen letterlijke stijlkeuze voor de vijftiende eeuw. Het was een verklaring van intentie: terug naar oprechtheid en waarneming, weg van de imitatie.

Kenmerken van de prerafaëlieten

Symbolisme

Prerafaëlitische schilderijen zitten vol verborgen betekenis. Elk bloemetje, elk voorwerp en elke kleur kon een diepere lading dragen. In Millais’ Ophelia drijven bloemen op het water die stuk voor stuk een symbolische betekenis hebben. Madeliefjes staan voor onschuld, vergeet-mij-nietjes voor trouwe liefde, en de papaver voor de dood. De kunstenaars ontleenden dit symbolische systeem deels aan middeleeuwse en vroeg-renaissancistische schilderkunst, waarin bloemen en dieren symbolische betekenissen hadden.

Ook religieuze en morele thema’s kregen door symboliek een extra laag. In Holman Hunts Het Licht van de Wereld staat Christus met een lantaarn voor een deur zonder klink. Het was een verwijzing naar de vrije wil van de mens om de deur al dan niet te openen. Dit soort gelaagde beeldtaal maakte de schilderijen tot meer dan illustraties: ze waren bedoeld om herhaaldelijk bekeken en ontrafeld te worden.

Mythes en literatuur

De prerafaëlieten putten voortdurend uit literatuur, mythologie en middeleeuwse verhalen. Werk van Dante Alighieri, Shakespeare, Tennyson en de Arthurlegenden vormde een onuitputtelijke bron van onderwerpen. Dante Gabriel Rossetti, vernoemd naar de Italiaanse dichter, schilderde herhaaldelijk scènes uit Dantes werk en uit de eigen gedichten die hij naast zijn schilderijen schreef.

Ook Tennysons gedicht The Lady of Shalott was geliefd bij de groep, evenals Arthuriaanse verhalen over ridders, jonkvrouwen en onmogelijke liefdes. Deze literaire thema’s pasten bij het verlangen van de prerafaëlieten naar een wereld die zij eerlijker en betekenisvoller vonden dan hun eigen geïndustrialiseerde tijd. Door bekende teksten te herschilderen, gaven ze oude verhalen een nieuwe, indringende visuele vorm.

Lichte kleuren en details

Prerafaëlitische schilderijen vallen op door hun heldere, verzadigde kleuren en de extreme precisie waarmee elk detail is weergegeven. De kunstenaars schilderden vaak op een nog natte, witte ondergrond, waardoor de kleuren erboven lichter en intenser oogden dan bij de gebruikelijke donkere onderlagen van die tijd. Deze techniek gaf hun werk een bijna gloeiende helderheid.

Daarnaast werkten de prerafaëlieten het liefst rechtstreeks naar de natuur, tot in het kleinste blaadje of grastextuurtje. Millais schilderde de achtergrond van Ophelia maandenlang buiten aan een rivier in Surrey, voordat hij de figuur zelf toevoegde. Deze combinatie van felle kleur en fotografische precisie onderscheidde de prerafaëlieten sterk van de zachtere, geïdealiseerde academische schilderkunst van hun tijd.

Kunstenaars van de prerafaëlieten

Dante Gabriel Rossetti

Rossetti was medeoprichter van de Broederschap en de meest literaire van de groep. Naast schilder was hij dichter, en beide disciplines beïnvloedden elkaar voortdurend in zijn werk. Rossetti schilderde vaak vrouwenportretten met een intense, dromerige blik, geïnspireerd door zijn muzen en geliefden, onder wie Elizabeth Siddal en Jane Morris. Na de dood van Siddal, met wie hij getrouwd was, verdiepte Rossetti zich steeds meer in symbolistische vrouwenfiguren die schoonheid en melancholie combineerden. Zijn latere werk, met dichte compositie en zware symboliek, vormde een directe brug naar het symbolisme dat later in de negentiende eeuw op zou komen.

John Everett Millais

Als jongste lid was John Everett Millais van de oprichters technisch het meest begaafd. Als tienjarige werd hij al toegelaten tot de Royal Academy. Zijn schilderij Ophelia, met het verdrinkende personage uit Shakespeares Hamlet, geldt als een van de bekendste prerafaëlitische werken. Later in zijn carrière bewoog Millais zich weg van de strikte prerafaëlitische principes en sloot hij zich juist aan bij de Royal Academy, waar hij uiteindelijk voorzitter van werd. Deze overstap zorgde voor kritiek van voormalige medestanders, die vonden dat hij zijn idealen had verlaten voor commercieel succes.

William Holman Hunt

Van alle oprichters beleef William Holman Hunt het langst trouw aan de oorspronkelijke prerafaëlitische idealen. Hij combineerde religieuze thematiek met een obsessieve precisie in de uitwerking. Voor Het Boetekleed reisde hij zelfs naar het Dode Zeegebied om de juiste sfeer en het juiste licht te kunnen schilderen. Hunt zag zijn kunst als een morele en spirituele opdracht. Zijn schilderijen bevatten vaak een expliciete christelijke boodschap. Zijn precisie maakte zijn ontwerpen ook zeer geschikt voor stoffen. Hij was de meest orthodoxe prerafaëliet van de groep.

John William Waterhouse

Zonder formeel lid te zijn geweest van de oorspronkelijke broederschap, behoorde John William Waterhouse tot de kunstenaars die door de prerafaëlieten werd beïnvloed. Hij combineerde de heldere kleuren en literaire onderwerpen van de prerafaëlieten met een losser penseelgebruik. Hij werd beïnvloed door het impressionisme van zijn eigen tijd. Waterhouse schilderde herhaaldelijk vrouwen uit mythologie en literatuur: nimfen, heksen en tragische heldinnen als Ophelia en de Lady of Shalott. Zijn werk vormt een van de bekendste latere vertakkingen van de prerafaëlitische traditie.

Marie Spartali Stillman

Na een opleiding bij Ford Madox Brown was Marie Spartali Stillman een van de weinige vrouwelijke kunstenaars die actief deel uitmaakten van de prerafaëlitische kring. Ze werkte veel in aquarel en behandelde vergelijkbare literaire en middeleeuwse thema’s als haar mannelijke collega’s. Ondanks een productieve carrière van meer dan vijftig jaar en tientallen tentoonstellingen kreeg Spartali Stillman lange tijd weinig erkenning, mede omdat vrouwen in de kunstwereld van die tijd structureel op de achtergrond werden gehouden. Recent onderzoek en tentoonstellingen hebben haar werk opnieuw onder de aandacht gebracht.

Andere prerafaëlieten

Rond de oorspronkelijke Broederschap ontstond een bredere kring van kunstenaars die de prerafaëlitische idealen deelden of erdoor beïnvloed werden. Ford Madox Brown werkte nauw samen met de groep zonder formeel lid te zijn. Edward Burne-Jones en William Morris sloten zich later aan bij Rossetti en brachten de prerafaëlitische esthetiek naar een tweede generatie, met een sterkere nadruk op middeleeuwse decoratieve kunst.

Evelyn de Morgan was een latere navolger van de prerafaëlieten. Haar werk stond veelal in het teken van de klassieke mythologie. Ook Elizabeth Siddal, aanvankelijk vooral bekend als model en muze, bleek een getalenteerd kunstenaar met een eigen oeuvre van tekeningen en gedichten. Deze bredere kring zorgde ervoor dat de prerafaëlitische invloed zich uitbreidde van schilderkunst naar poëzie, boekillustratie en toegepaste kunst.

Schilderij: Lady of Shalot van John William Waterhouse

John William Waterhouse schilderde The Lady of Shalott in 1888, naar het gelijknamige gedicht van Alfred Tennyson. Het verhaal gaat over een jonkvrouw die opgesloten zit in een toren en de wereld alleen via een spiegel mag bekijken. Wanneer ze toch rechtstreeks naar ridder Lancelot kijkt, wordt ze getroffen door een vloek. Ze verlaat de toren en stapt in een boot, wetend dat ze onderweg naar Camelot zal sterven.

Waterhouse schilderde het moment waarop de Dame of Shalott in de boot wegvaart met het tapijt. Haar gezicht toont berusting in plaats van paniek. De weelderige natuur langs de rivier is met kenmerkende precisie uitgewerkt, van het riet tot de weerspiegeling in het water. Het schilderij combineert de literaire interesse en het symbolische detail van de prerafaëlieten met de zachtere, atmosferische schilderwijze die Waterhouse van latere kunststromingen overnam. Het doek bevindt zich sinds de aankoop in 1889 in Tate Britain in Londen.

Kunst na de prerafaëlieten

Symbolisme

Het latere werk van Dante Gabriel Rossetti, met zijn dromerige vrouwenfiguren en dichte symboliek, vormde een directe voorloper van het symbolisme dat later in de negentiende eeuw in Europa opkwam. Symbolistische kunstenaars uit Frankrijk namen de nadruk op innerlijke gevoelswereld en literaire verwijzing over, al lieten ze de precieze, bijna fotografische uitwerking van de prerafaëlieten grotendeels los ten gunste van een vagere, suggestievere beeldtaal. Kunstenaars als Gustave Moreau en Odilon Redon werden hierbij geïnspireerd door de experimentele post-impressionistische kunstenaars, zoals goed te zien in onderstaande schilderijen van Sint Joris en de Cyclops.

Arts & Crafts

William Morris, die als jongeman nauw met de prerafaëlieten had samengewerkt, richtte in 1861 zijn eigen ontwerpbedrijf op. Vanuit de prerafaëlitische bewondering voor middeleeuws vakmanschap ontwikkelde hij de Arts and Crafts-beweging, die zich verzette tegen de fabrieksmatige, seriematige productie van de industriële revolutie. Behang, textiel, meubels en boeken werden weer met de hand en met zorg voor detail vormgegeven, in directe lijn met de idealen waarmee de prerafaëlieten in 1848 waren begonnen.

Meer weten over andere kunststromingen?

Lees ook onze artikelen over andere kunststromingen: