Waarom Botticelli bijna al zijn kunst verbrandde (en gelukkig faalde)

Bijna gingen de Geboorte van Venus en La Primavera van Sandro Botticelli verloren in een vlammenzee. Hoe overleefden deze iconen een vreugdevuur bedoeld om ‘zondige kunst’ te vernietigen? En waarom raakte Botticelli – ooit favoriet van de machtigste familie van Florence – vier eeuwen lang in vergetelheid?

In januari 1475 had zich een menigte verzameld op de Piazza Santa Croce in Florence voor het jaarlijkse steekspeltoernooi van de stad. Lorenzo de Medici (Il Magnifico) was aanwezig met zijn broer Giuliano. De Medici’s waren rijk geworden als bankiers en heersten als onbetwiste bestuurders over Florence. Giuliano deed mee aan de wedstrijd en liet zijn vaandel schilderen door een jonge talentvolle kunstenaar: Sandro Botticelli. Het vaandel toonde Pallas Athena, die in een weide met bloemen staat. Cupido staat naast haar, verslagen en gebonden aan een olijfboom. Op de tak van de boom staat ‘La Sans Pareille’ – De Weergaloze.

Giuliano won het toernooi en hij droeg zijn overwinning op aan de vrouw, die model stond voor de Pallas Athena op zijn vaandel: Simonetta Vespucci. Deze ‘Bella Simonetta‘ stond bekend als de mooiste vrouw van haar tijd. Ze was getrouwd met Marco Vespucci, een edelman en vriend van de Medici-familie. In de jaren die volgden groeide Simonetta echter uit tot veel meer dan de koningin van het toernooi: ze werd een muze van Botticelli, van wie de beeltenis is terug te vinden in talloze schilderijen.

De Geboorte van Venus

Sommige kunsthistorici denken dat Venus in Botticell’s beroemde schilderij ‘de Geboorte van Venus‘ gemodelleerd is naar Simonetta Vespucci. Het schilderij toont het moment waarop Venus, de godin van de liefde en schoonheid, op het land aankomt na haar geboorte uit het schuim van de zee. Ze staat naakt op een grote schelp die als boot dient, in een klassieke contrapposto-houding. Ze heeft lang, golvende haar dat strategisch haar lichaam bedekt.

Links op het schilderij blazen Zephyrus, de god van de westenwind, en Aura, personificatie van een zacht briesje, Venus richting de kust. Rechts staat een van de Horen (godinnen van de seizoenen) klaar om Venus te ontvangen met een met bloemen versierde mantel om haar naaktheid te bedekken.

La Primavera

Ook de Venus in La Primavera (de lente) is vaak in verband gebracht met Simonetta Vespucci. Botticelli schilderde La Primavera in opdracht van Pierfrancesco de Medici, ter ere van zijn huwelijke met Semiramide, een nichtje van Simonetta. Op het schilderij zien we opnieuw Zephyrus, die de nimf Chloris achtervolgt en grijpt. Chloris is herkenbaar aan de bloemen, die uit haar mond komen. Op het moment dat Zefyrus haar aanraakt, transformeert ze in Flora, de godin van de lente en bloemen.

In het centrum staat Venus zelf met een opgeheven hand als een welkomstgebaar. Boven haar hoofd zweeft Cupido, geblinddoekt, die zijn brandende pijl richt op de drie Gratiën. Hun handen zijn ineengestrengeld in een cirkelbeweging. Helemaal links staat Mercurius, herkenbaar aan zijn gevleugelde sandalen en helm, die met zijn staf de wolken wegduwt.

Medici’s als beschermheren

Hoewel we nooit zeker zullen weten of Simonetta Vespucci model heeft gestaan voor de schilderijen, was het zeker niet de eerste keer dat Botticelli tijdgenoten gebruikte in zijn schilderijen. Zo schilderde Botticelli de familieleden uit de Medici-familie als de Drie Koningen: Cosimo de Medici is knielend afgebeeld voor Maria, Piero de Medici zit in het midden met de rode mantel en de derde wijze is Giovanni. Lorenzo (il  Magnifico) staat zelf helemaal links op de voorgrond afgebeeld naast het paard. Helemaal rechts voegde Sandro Botticelli ook een zelfportret toe.

De Medici’s waren belangrijke opdrachtgevers van Botticelli. Het was mede op voordracht van De Medici’s dat hij naar het Vaticaan werd gehaald om te helpen bij de fresco’s voor de Sixtijnse kapel. Hij schilderde er drie freco’s: ‘Werken van Mozes’, ‘Korach’s samenzwering’ en ‘de Verleiding van Jezus’. De Medici hadden ook meerdere schilderijen van Botticelli in hun collectie. ‘De Geboorte van Venus’ en de ‘La Primavera’ hingen in het buitenhuis van de Medici-familie.

Savonarola en het Vreugdevuur

Na de dood van Lorenzo in 1492 raakte de De Medici dynastie aan het wankelen. Zijn zoon Piero de Medici kwam aan de macht, maar was een onbekwaam leider. Ondertussen kreeg de Dominicaanse priester Girolamo Savonarola steeds meer aanhang. Savonarola waarschuwde in zijn preken voor het verval van de stad. Hij pleitte voor katholieke waarden en zag kunst en de herwaardering van de klassieken als een gevaar. Na een aanval van de Fransen in 1494, zagen de Florentijnen de zwakte van Piero als leider. Savonarola kreeg hierdoor een groot deel van de burgers in Florence aan zijn zijde.

Wat volgde was een periode van religieus fanatisme die de kunstwereld deed beven. Vasari beschrijft dat Botticelli ook tot de aanhang van Savonarola behoorde. Volgens Vasari zou Botticelli hierdoor zelfs helemaal gestopt zijn met schilderen, omdat kunst door Savonarola werd gezien als ijdelheid en dat was een zonde. Al wordt er tegenwoordig aan deze bewering getwijfeld, omdat Botticelli mogelijk toch nog enkele werken na 1495 maakte. Volgens andere bronnen zou Botticelli bij de grote kunstverbranding – het beruchte ‘Vreugdevuur der IJdelheden’ – in 1497 zijn eigen werken hebben verbrand. Gelukkig bleven ‘De Geboorte van Venus’ en ‘La Primavera’ dit vuur bespaard.

Fra Bartolomeo – Girolamo Savonarola
Onbekende kunstenaar – Schilderijenverbranding van Girolamo Savonarola op het Piazza Signoria

Wereldfaam

Na zijn dood werd Botticelli eeuwenlang vergeten als belangrijke Renaissancekunstenaar. Schilders die na hem kwamen, zoals Michelangelo en Rafaël, werden lange tijd als veel belangrijker gezien. Vasari schreef daarom maar kort over Botticelli in Vite, zijn verzameling van kunstenaarsbiografieën. De vergetelheid werd versterkt doordat zijn beroemdste werken praktisch onzichtbaar waren. De Geboorte van Venus en La Primavera bleven namelijk eeuwenlang onbereikbaar voor het grote publiek, omdat ze in het buitenhuis van de Medici-familie hingen. Pas rond 1815 werden deze meesterwerken verplaatst naar het Uffizi-museum in Florence.

De herontdekking van Botticelli vond pas plaats aan het eind van de 19e eeuw. Dankzij de Prerafaëlieten – een groep Britse kunstenaars die de Renaissance-stijl bewonderden – kwam er opnieuw aandacht voor zijn werk. Vandaag de dag behoren zijn Venus en Primavera tot de meest herkenbare en geliefde kunstwerken ter wereld – een eerbetoon aan de kunstenaar wiens werk bijna verloren ging in de as van de geschiedenis.

Ken jij alle 50 meesterwerken?

Dit artikel was het tweede in een nieuwe serie uitgebreide artikelen over meesterwerken uit de kunstgeschiedenis. Lees hier ook de andere artikelen: