Hilma af Klint schilderde abstract vóór Kandinsky (maar niemand mocht het weten)

Decennialang heerste er een felle strijd over wie de échte vader van de abstracte kunst was. Maar terwijl Kandinsky, Malevich en Delaunay vochten om erkenning, bleek abstractie helemaal geen vader te hebben gehad. Abstractie heeft een moeder: de Zweedse kunstenares Hilma af Klint, die al in 1906 haar eerste volledig abstracte schilderijen creëerde. Haar herontdekking dwingt ons het hele verhaal van het modernisme te herschrijven.

In 1911 riep Wassily Kandinsky zichzelf uit de eerste abstracte kunstenaar. Zijn eerste abstracte werk noemde hij een ‘historisch schilderij’. Kazimir Malevich ging nog verder door zijn schilderijen bewust te antedateren, zodat hij net nog iets eerder leek. Volgens kunstcritici waren Robert Delaunay en František Kupka de ware pioniers. Toch bleken zij allemaal niet de eerste kunstenaar die een abstract schilderij maakte: Hilma af Klint creëerde al vijf jaar vóór Kandinsky’s zogenaamd ‘historische’ werk haar eerste volledig abstracte schilderijen.

Hoe begon het modernisme? De mythe van Greenberg

De invloedrijke Amerikaanse kunstcriticus Clement Greenberg construeerde in de twintigste eeuw een elegant verhaal over het ontstaan van modernisme. Hij beschreef het als een methode van zelfkritiek: kunst als een vorm van zelfonderzoek. Volgens Greenberg bereikten kunstenaars dit door de beperkingen en mogelijkheden van het platte doek te onderzoeken. Ze lieten perspectief los en werkten uiteindelijk met volledig abstracte vormen.

Greenbergs theorie schetste een nette, chronologische lijn van Édouard Manet via Paul Cézanne naar Piet Mondriaan. In Greenbergs visie was modernisme een onvermijdelijke beweging richting versimpeling. Cézanne liet het perspectief los, Pablo Picasso introduceerde de geometrische vorm, en Mondriaan versimpelde alles tot primaire kleuren en rechte lijnen. Mark Rothko en Jackson Pollock werden neergezet als het eindstadium van honderd jaar kunstgeschiedenis. Na Parijs in de negentiende eeuw was New York nu het onbetwiste middelpunt van de kunstwereld. Het verhaal was overtuigend, overzichtelijk en vooral: volledig gefocust op mannelijke kunstenaars uit het Westen.

Hilma af Klint: De vrouw die het verhaal herschrijft

De afgelopen decennia komt er steeds meer kritiek op deze klassieke weergave van het modernisme. Veel kunstenaars en kunststromingen passen helemaal niet binnen Greenbergs dogma. De abstracte werken van Hilma af Klint zijn hiervan een goed voorbeeld. Af Klint creëerde al vroeg in de twintigste eeuw monumentale abstracte werken, jaren eerder dan Mondriaan en Kandinsky hun eerste abstracte experimenten durfden te tonen. Maar het radicale verschil zit niet alleen in de datering. Af Klints kunst had een fundamenteel andere intentie dan wat Greenberg beschreef. Haar werk diende als een medium om een spirituele, onzichtbare wereld te openbaren.

Haar beroemde serie De Tien Grootsten (1907) verbeeldt de cyclische ontwikkeling van de ziel door verschillende levensfasen. Organische, golvende vormen en levendige symboliek geven de continue groei van de geest weer. Af Klint moest wél abstract werken, omdat ze dingen afbeeldde die niet tastbaar waren. Haar abstracte kunst is dus geen versimpeling van de zichtbare wereld, zoals Greenberg beweerde, maar juist een verrijking – een poging het onzichtbare zichtbaar te maken.

Theosofie: De spirituele motor achter de abstractie

Hilma af Klint creëerde haar werk onder invloed van de theosofie, een spirituele beweging die eind negentiende eeuw grote populariteit genoot. Volgens deze ideologie stammen alle religies af van één universele waarheid. Aanhangers zochten het bovennatuurlijke in de wereld om zich heen. In spirituele sessies streefden ze naar innerlijke harmonie en het ervaren van de diepere waarheid achter de materie.

Dit gedachtegoed is duidelijk terug te vinden in de serie Primordial Chaos (Oerchaos), waarin de geboorte van de wereld centraal staat. Af Klint schilderde de zesentwintig doeken in 1906. We zien het tumultueuze begin van alle dingen, met een spiraalvormige energie die vervolgens uiteenvalt. Verschillende organismen, schepsels en vormen verschijnen – soms meer abstract, soms minder. Ze lijken microscopisch klein of juist van enorme schaal.

Theosofische tempel

Primordial Chaos was onderdeel van een grotere groep werken die Af Klint maakte ter versiering van een theosofische tempel. Hoewel de tempel uiteindelijk nooit gebouwd werd, bleven er ongeveer tweehonderd schilderijen voor het project bewaard. Het overkoepelende thema van de serie is het overbrengen van verschillende aspecten van de menselijke evolutie, voortgedreven door polariteit. De Schilderijen voor de Tempel behandelen ook verschillende ontwikkelingsstadia die elk mens doorloopt tijdens het leven op aarde. De tempel in de titel verwijst niet alleen naar een fysiek gebouw dat Af Klint voor ogen had, maar ook naar het lichaam als tempel voor de ziel.

In de serie Evolution (1908) wordt het ontwikkelingsproces getoond door het samenspel tussen polariteiten: mannelijk en vrouwelijk, licht en duisternis, goed en kwaad. Compositorisch streven deze werken naar balans, in horizontale en verticale spiegeling. Af Klints onderzoek lijkt volledig in lijn met het theosofische begrip van evolutie als een spiritueel proces. Af Klint breekt hiermee met de biologische weergave van evolutie, die dominant was geworden met de publicatie van Darwins On the Origin of Species vijftig jaar eerder.

Mondriaan en Kandinsky: Ook zij zochten het spirituele

Theosofie was niet alleen belangrijk voor Hilma af Klint. Ook andere vroege abstracte kunstenaars lieten zich erdoor inspireren, al kregen zij wél alle erkenning. Piet Mondriaan was een prominent lid van de Theosofische Vereniging. Zijn triptiek Evolutie (1911) toont drie menselijke figuren in progressieve stadia van spirituele ontwikkeling, met symbolische bloemen en vormen. Het werk verbeeldt het theosofische concept van reïncarnatie en de spirituele opgang van de mens. De kleuren paars, geel en blauw worden gebruikt om spirituele staten en chakra’s weer te geven – exact zoals theosofische geschriften voorschrijven.

Ook Wassily Kandinsky’s succesvolle kunstboek Over het Spirituele in de Kunst (1912) was diepgaand beïnvloed door de theosofie. Hij betoogde dat alleen kunst ons in staat stelt waarheden te bereiken die buiten het bereik van wetenschappelijk onderzoek liggen. Kandinsky geloofde dat kunstenaars hun ‘spirituele ontwaking’ het best konden uitdrukken in kleuren, vormen en lijnen – zonder verwijzing naar de fysieke werkelijkheid. De dynamische eruptie van vormen en kleuren in Compositie VII (1913) past bij deze theosofische cyclus van het leven.

Waarom bleef Af Klint zo lang onbekend?

Als Af Klint zo vroeg abstract werkte, waarom kennen dan weinig mensen haar naam? Het antwoord ligt deels in haar eigen keuzes. Af Klint bepaalde in haar testament dat haar abstracte werk pas twintig jaar na haar dood getoond mocht worden. Ze geloofde dat de wereld er nog niet klaar voor was. Toen haar werk eindelijk in de jaren zestig toegankelijk werd, paste het niet in het dominante modernistische verhaal dat Greenberg had geconstrueerd. Haar spirituele motivatie werd gezien als zweverig en onwetenschappelijk.

Pas in 2018 kreeg Af Klint de erkenning die ze verdiende, met een grote overzichtstentoonstelling in het Guggenheim Museum in New York. Het werd de best bezochte tentoonstelling in de geschiedenis van het museum. Het verhaal van Hilma af Klint dwingt ons het modernisme opnieuw te bekijken. Abstractie was niet simpelweg een formeel experiment in het loslaten van perspectief en het vereenvoudigen van vormen. Voor Af Klint, en voor veel andere kunstenaars, was abstractie een spirituele noodzaak – een manier om het onzichtbare zichtbaar te maken. De vraag is niet meer wie de vader van de abstracte kunst was. De vraag is: waarom duurde het zo lang voordat we de moeder erkenden?

Meer lezen?

De kunstgeschiedenis zit vol dogma’s en verhalen, maar wat is er van waar? KunstVensters onderzoekt de meest hardnekkige mythes uit de moderne kunst in een nieuwe serie artikelen.