Lang werd gedacht dat Paul Cézanne zijn moderne schilderstijl ontwikkelde onder invloed van collega-impressionisten zoals Claude Monet. Maar misschien haalde de “vader van het modernisme” zijn meest baanbrekende ideeën uit een onverwachte bron: Japanse houtsneden. Ontdek de verrassende connectie tussen Mont Sainte-Victoire en Mount Fuji.
Paul Cézanne exposeerde in 1863 samen op de ‘salon van de geweigerden’ en zijn werk hing op de eerste tentoonstelling van de impressionisten in 1874. Maar zijn werken kregen weinig aandacht. Claude Monet, Camille Pissarro en Pierre-Auguste Renoir waren destijds de sterren van het impressionisme met hun felle kleuren en lichte schilderijen. Toch werd Paul Cézanne één van de meest vooruitstrevende kunstenaars van de 19e eeuw. Pablo Picasso noemde hem zelfs “de vader van het modernisme”.
Claude Monet
Cézanne’s doorbraak waren de schilderijen, die hij maakte van de Mont St. Victoire in de Provence. De serie is een groot kleurexperiment. Vroege schilderijen tonen nog een braaf landschap van de berg omgeven door akkers en velden. Maar in latere werken zijn alle herkenbare huisjes en bomen verdwenen. Cézanne schilderde nu alleen nog kleine kleurvlakken, die steeds donkerder worden aan de horizon. Het is op de grens van de abstractie, zonder diepte of perspectief.
Vaak wordt Monet genoemd als belangrijkste inspiratiebron voor de Mont Sint Victoire serie. Monet had immers uitgebreide series geschilderd met hooibergen en met de kathedraal van Rouen. Hij schilderde de invloeden van de seizoenen, het weer en het tijdstip van de dag op de kleuren van het landschap. Op het eerste gezicht lijken het beide kleurstudies. Toch is hun aanpak precies tegenovergesteld: Waar Monet de realiteit probeerde te vangen, liet Cézanne de werkelijkheid juist los.
Katsushika Hokusai – Prent uit de serie 36 gezichten op Berg Fuji
36 views van Mount Fuji
De Japanse kunsthistoricus Hidemichi Tanaka ontdekte dat niet Monets hooibergen, maar dat Japanse prenten mogelijk beslissend zijn geweest in Paul Cézannes ontwikkeling. Vooral de serie prenten van Mount Fuji van Katsushika Hokusai toont opvallend veel overeenkomsten met de schilderijen van Mont St. Victoire. Allereerst het aantal: Cézanne schilderde 36 variaties van de Mont Sint Victoire, Hokusai maakte 36 prenten van de hoogste berg van Japan, de vulkaan Fuji.
In de winter van 1885-1886 schilderde Paul Cézanne de kastanjebomen op het landgoed Jas de Bouffan. De bomen hebben hun bladeren laten vallen. Hierdoor is de Mont Sint Victoire te zien tussen de takken van de kale bomen. De compositie doet denken aan een prent die Hokusai maakte van Hodogaya, een buitenwijk van Yokohama. Hier is het uitzicht op Fuji te zien tussen de pijnbomen langs de weg. Het is slechts een voorbeeld van de vele overeenkomsten tussen de prenten van Hokusai en de schilderijen van Cézanne.
Katsushika Hokusai – Prenten uit de serie 36 gezichten op Berg Fuji (rechts)
Mont Saint Victoire en de Fuji-berg
Japan was eeuwenlang afgesloten geweest van de Westerse wereld. Pas in 1853 opende het land zijn grenzen langzaam voor buitenlanders. Hierdoor kwamen Japanse prenten in eind 19e eeuw op grote schaal in omloop in Europa. De nieuwe Japanse kunst zorgde voor een golf van enthousiasme onder kunstenaars. Vincent van Gogh en Claude Monet schilderden doeken op basis van de Japanse kunst. Ook van Paul Cézanne is bekend dat hij een groot liefhebber was van de Japanse kunst.
In zijn schilderijen van de Mont St. Victoire kopieerde hij niet letterlijk de prenten van Hokusai. Maar mogelijk diende de Japanse kunst wel als inspiratiebron bij het maken van composities. Vooral de wijze waarop hij bomen op de voorgrond plaatst, doet denken aan de prenten van Hokusai. Deze ordonnantie zorgt voor een gevoel van dieptewerking, zonder het gebruik van correct lijnperspectief. Ook de manier waarop hij bomen en huizen op de rand van zijn schilderij plaatst, is overgenomen van de prenten van Hokusai.
Katsushika Hokusai – Prent uit de serie 36 gezichten op Berg Fuji (rechts)
Ontstaan van de Moderne Kunst
Eeuwenlang was Europa in de ban geweest van perspectief. Schilders probeerden realistische taferelen te maken en het gebruik van dieptewerking was hierin erg belangrijk. Cézanne was rond 1900 de eerste kunstenaar, die perspectief durfde los te laten. Net als de prenten van Hokusai hebben zijn laatste schilderijen van Mont Sint Victoire geen lijnperspectief meer. Voor een Japanse kunstenaar was dit niet bijzonder. Buiten Europa bestond geen traditie van lijnperspectief. Voor kunstenaars uit China, Japan en India was realisme niet het hoogste goed. Vaak is in hun werken symboliek belangrijker.
Natuurlijk zijn de stijlen van Hokusai en Cézanne totaal niet vergelijkbaar. Waar in de prenten van Hokusai de lijn dominant is, bouwt Cézanne zijn werken op uit kleur. Toch zijn de Japanse invloeden op zijn schilderijen onmiskenbaar. Mogelijk is het verhaal van het ontstaan van het modernisme dus geen puur Europees verhaal, maar hebben we de moderne kunst – deels – aan Japanse kunstenaars te danken.
Meer lezen?
De kunstgeschiedenis zit vol dogma’s en verhalen, maar wat is er van waar? KunstVensters onderzoekt de meest hardnekkige mythes uit de moderne kunst in een nieuwe serie artikelen.
