Waarom lieten rijke dames zich eeuwenlang afbeelden als een 13-jarig martelmeisje? Ontdek het fascinerende verhaal van Sint Agnes. Eeuwenlang was ze een inspiratiebron voor kunstenaars: van gruwelijke marteldood tot romantisch droomritueel.
Ieder jaar worden op 21 januari twee lammeren van de Trappisten-abdij Tre Fontane in Rome naar de paus gebracht om gezegend te worden. In de zomer worden de lammeren geschoren en de wol wordt gebruikt om de pallia te weven – wollen banden die de paus op het feest van Petrus en Paulus aan nieuw benoemde aartsbisschoppen geeft. Het is een teken van hun verbondenheid met de paus. Deze traditie is ontstaan ter ere van Sint Agnes, een van de eerste katholieke martelaren die om het leven kwam voor haar geloof.
Wie was Sint Agnes?
Volgens de overlevering werd Agnes in 291 geboren in een Romeinse adellijke familie. Ze was christelijk opgevoed en wilde daarom niets weten van de avances van haar vele edele vrijers. Haar toewijding aan haar christelijke geloof en bescherming van haar maagdelijkheid, zorgde voor frustratie bij de mannen. Een van hen gaf Agnes daarom aan bij de Romeinse autoriteiten. Agnes werd om haar christelijke geloof veroordeeld en werd als straf naakt naar een bordeel gesleept. Hier gebeurde verschillende wonderen. In gebed groeide haar haar totdat het haar hele lichaam bedekte, en mannen die haar wilden verkrachten werden onmiddellijk blind.
Het mocht niet baten. Agnes werd ter dood veroordeeld. Bij haar executie werd Agnes aan een brandstapel gebonden, maar het hout wilde niet branden of de vlammen weken uiteen. Een officier onthoofdde haar toen met zijn zwaard. Na haar dood groeide Sint Agnes uit tot een van de meest vereerde vrouwelijke heilige van de katholieke kerk. Vaak wordt ze afgebeeld met een lam, een verwijzing naar haar naam (Latijn voor lam: Agnus), maar ook een verwijzing naar haar maagdelijkheid en onschuld.
Paolo Veronese – Rijke vrouw als Sint Agnes
Omgeving van Pierre Mignard – Dame als Sint Agnes
Een portret als een heilige
In de 17e eeuw lieten rijke dames zich graag afbeelden als Sint Agnes. Op de portretten dragen de vrouwen luxueuze kleding. Vaak hebben ze een lam op een hun schoot, als verwijzing naar de katholieke heilige. De vrouwen probeerden hiermee hun geloof en deugdzaamheid te benadrukken. Alsof ze wilden zeggen: ik ben net zo standvastig als Sint Agnes.
Een portret uit de omgeving van Pierre Mignard is een goed voorbeeld. De vrouw heeft een dure jurk versierd met gouddraad. De blauwe mantel, de kleur van de maagd Maria, benadrukt haar deugdzaamheid. In haar hand heeft ze een palmtak, op haar schoot zit een lam: beide symbolen van Sint Agnes. Paolo Veronese voegt in zijn portret van een dame als Sint Agnes zelfs nog een Bijbel toe.
John Everett Millais – The Eve of Saint Agnes
St. Agnes-Avond
In de Middeleeuwen geloofde men dat een meisje haar toekomstige echtgenoot in een droom kon in de nacht vóór de feestdag van Sint Agnes. Ze moest zonder avondeten naar bed gaan en spelden een voor een van een speldenkussen naar een mouw overbrengen terwijl ze het Onze Vader bad. Hierdoor zou de toekomstige echtgenoot in haar droom verschijnen.
John Keats gebruikte dit volksgeloof voor een gedicht. In “the Eve of Sint Agnes” beschrijft hij hoe Madeleine, een jonge vrouw, op de nacht vóór Sint Agnes in haar bed wordt overvallen door Porphyro, een geliefde. Ze denkt dat ze droomt en haar toekomstige man ziet. Daarom laat ze hem toe in haar bed. Pas de volgende ochtend beseft ze haar fout. Porphyro verklaart haar zijn liefde en Madeleine vergeeft hem zijn misleiding. Ze vluchten uit het kasteel, langs onnozele, dronken feestvierders, en haasten zich de nacht in.
Van martelares tot romantisch icoon
Het verhaal van Agnes toont hoe een christelijke martelares door de eeuwen heen verschillende betekenissen kreeg. Voor de vroege kerk was ze een voorbeeld van standvastigheid in het geloof. Adellijke vrouwen gebruikten haarbeeld om hun eigen deugdzaamheid te etaleren. En in de Romantiek inspireerde ze dichters en kunstenaars tot verhalen over liefde en verlangen. Nog altijd leeft haar traditie voort in het Vaticaan, waar ook vandaag (de dag van Sint Agnes) weer lammeren worden gezegend als symbool voor kerkelijk gezag.
Meer heiligenverhalen?
Lees ook de andere artikelen uit de kunstbijbel:
