Wie tegenwoordig een bruidsmodewinkel binnenloopt, ziet: wit, wit, wit. Toch is wit niet altijd de kleur van de bruidsjurk geweest. Op de huwelijksportretten van Frans Hals en Rembrandt van Rijn dragen de bruiden een zwarte jurk. Waarom trouwden mensen in de 17e eeuw in het zwart?
Alles straalt luxe uit op de huwelijksportretten van Jacob Olycan en Aletta Hanemans (afbeelding boven dit artikel). De bruid draagt een gouden bruidborst in een bloemenpatroon. Een zware gouden ketting hangt om haar “vlieger” van zwart fluweel. Om haar nek draagt ze een geplooide linnen kraag. De grootte is een symbool van haar rijkdom en status. Het detail in het kanten diadeemkapje toont de verfijning in het handwerk. Ze houdt een paar geborduurde bruidshandschoenen vast en draagt een trouwring aan haar rechterwijsvinger.


Spaanse invloed
Aletta draagt onder haar zwarte vlieger een paarse rok en gouden borststuk, maar de meeste 17e eeuwse dames van stand trouwden in volledig zwart. Tegenwoordig associëren we deze kleur met ingetogenheid en met de dood. Maar in de 17e eeuw was zwart de kleur van rijkdom. Het maken van pikzwarte stoffen was kostbaar en de kwaliteit van de stoffen ging snel achteruit. Verkleurde zwarte jurken hadden hierdoor al snel een beetje oranje-achtige glans. Had je een diepzwarte jurk, dan was deze waarschijnlijk gloednieuw en enorm duur.
Bovendien was zwart de kleur van het Spaanse hof. In de 16e eeuwse portretten van El Greco is goed te zien dat edellieden altijd in zwart gekleed zijn. De soberheid van de kleur was een teken van hun katholieke geloof. Door de Spaanse hofkleuren over te nemen, stelden Nederlandse rijke burgers zich gelijk aan de Spaanse bezetters. Te midden van de Tachtigjarige Oorlog gaf de zwarte kleding de burgerij dus status.

Frans Hals – bruidsschilder
Wie tegenwoordig een huwelijk plant, gaat op zoek naar een huwelijksfotograaf. In de 17e eeuw – voor de uitvinding van de fotografie – liet men een bruidsportret maken. Gek genoeg waren dit geen schilderijen waarop het echtpaar samen te zien is, maar twee losse portretten, zogenaamde pendanten. Portretschilder Frans Hals heeft tijdens zijn leven tientallen van dit soort duo-portretten gemaakt. De opbouw is altijd hetzelfde: de man zit links en de vrouw rechts. De achtergrond is sober, bruin of zwart, en soms is het familiewapen afgebeeld. Het echtpaar zit een beetje naar elkaar toegedraaid en kijkt je recht aan.
Soms lieten echtparen zich ook bij een huwelijksjubileum portretteren. Er bestaan dus huwelijksportretten met geliefden van verschillende leeftijden. Frans Hals schilderde de gezichten vaak in groter detail dan de handen of de kleding. Hierdoor trekt hij vanzelf je aandacht naar het gezicht. Soms voegt hij ook voorwerpen toe om eigenschappen of het beroep van de geportretteerde weer te geven. Een vrouw met een Bijbel in de hand moet bijvoorbeeld wel vroom zijn!
Kleding
Het meest opvallende attribuut in de portretten is misschien wel de kraag. De witte geplooide kragen werden steeds groter, totdat ze zo groot waren als een molensteen. Daarom worden de kragen ook wel molensteenkragen genoemd. Uitgevouwen kon een kraag wel 15 meter lang zijn. Ook dit was een symbool van rijkdom. Witte stof was duur. Het textiel moest namelijk dagen in de zon gebleekt worden om helemaal spierwit te worden. In de duinen bij Haarlem waren blekerijen actief om witte stoffen te maken.
Ook de verfijnde kanten kapjes en ponjetten waren duur. Hoe ingewikkelder het patroon, hoe meer tijd het kostte om de versiersels te maken. Ook in de 17e eeuw gold al: tijd is geld. Bovendien waren de meest getalenteerde kantwerkers zeer gewild en vroegen zij veel geld voor hun werk. De kleding van de bruid en de bruidegom waren zo niet alleen een toonbeeld van goede smaak, maar bovenal van rijkdom van het echtpaar.
Mode in de 17 eeuw
Bruidskleding was aan mode onderhevig. De geplooide molensteenkragen zie je vooral in huwelijksportretten uit de jaren 20 en 30 van de 17e eeuw. Daarna raakten ze uit de mode. Frans Hals schilderde rond 1643 twee huwelijkspendanten van een echtpaar in de nieuwe mode (tegenwoordig in de National Gallery of Scotland, zie onderstaande slideshow). De geplooide kraag is nu vervangen door simpelere witte kragen, die naar beneden zijn gevouwen over de schouders.
Maar ook met de nieuwe mode kon je rijkdom laten zien. In het portret van Hals draagt de vrouw bijvoorbeeld een kraag van verfijnd tule. Door meerdere lagen over elkaar heen te dragen ontstond een mooi visueel effect. Vaker nog zijn de kragen gemaakt van kant, waar bloempatronen op waren aangebracht. De kraag sluit dan beter aan bij de ponjetten, die vaak al van kant gemaakt waren.
Rembrandt – de vernieuwer
Vanaf 1630 werkte Rembrandt in Amsterdam als portretschilder. Net als Frans Hals kreeg hij regelmatig opdrachten voor huwelijksportretten. Rembrandt durft in zijn werk sterkere licht-donkercontrasten gebruiken, waarbij een deel van het gezicht soms helemaal in de schaduw komt te liggen. Gewaagd, want de geportretteerde betaalde immers om zichzelf goed te kunnen zien!
Ook in zijn composities gaat Rembrandt een stap verder dan Frans Hals. In de huwelijksportretten uit het Kunsthistorisch Museum in Wenen kijkt de vrouw bijvoorbeeld naar de man, en niet naar de kijker. Ook experimenteert hij met beweging. Een man lijkt net aan te komen lopen en steekt zijn hand uit ter begroeting (Taft Museum of Art, zie onderstaande slide show). Hierdoor worden de portretten levensechter, minder statisch.
Marten en Oopjen
De beroemde huwelijksportretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit zijn een hoogtepunt in het oeuvre van Rembrandt. Het pasgetrouwde stel is afgebeeld ten voeten uit. Normaal gesproken was dit alleen voorbehouden aan koningen en keizers. Alles in het portret straalt rijkdom uit. De rozetten op de schoenen van Marten behoren tot de grootste uit de 17e eeuw. In zijn hand draagt hij een handschoen. In de 17e eeuw stond het aanbieden van een handschoen symbool voor het huwelijk. De handschoen is dus niet alleen luxueus accessoire, maar het benadrukt hun pas gesloten huwelijk.
Ze hebben voor de gelegenheid hun mooiste kleding aangetrokken. Marten draagt een satijnen pak en Oopjen een tulen jurk. Het is goed te zien dat het echtpaar hun kleding op elkaar heeft afgestemd. Beide dragen zwart, de kanten kragen zijn op elkaar afgestemd en ze dragen bloemen van kant op hun buik. Er is dus sinds de 17e eeuw niet veel veranderd. Toen zwart, nu wit, maar voor een huwelijk wordt alles uit de kast gehaald om er mooi en rijk uit te zien.

Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen waarin we bijzondere kunstwerken onder de loep nemen:





















