Stel je voor: je gebruikt een paleis als tabakfabriek, niet wetend dat onder het pleisterwerk een meesterwerk schuilgaat. Zo verging het het Palazzo Schifanoia in Ferrara, waar in de 19e eeuw een spectaculaire fresco-kalender werd herontdekt. Tot op de dag van vandaag inspireert deze Renaissance-cyclus kunstenaars.
In veel Nederlandse huishoudens hangt de kalender op de WC. Iedere keer als je even je gemak neemt, zie je de belangrijkste data voorbij komen. Zo vergeet je nooit een verjaardag. In de Renaissance pakte de familie d’Este het nog wat ambitieuzer aan. Geen kalender op de WC, maar een reusachtige fresco die de muren van een grote paleiszaal siert. De schildering was niet alleen een herinnering aan de belangrijkste gebeurtenissen in een jaar, maar ook een slimme manier om de pracht en praal van de stad te tonen.
Foto: Lauren Kilroy-Ewbank
Palazzo Schifanoia
De rijke familie Este heerste in de 15 eeuw over hertogdom Ferrara en de regio’s Modena en Reggio. Ze bestuurden de stad vanuit het statige Palazzo del Corte, in het centrum van Ferrara. Hun vrije tijd brachten ze door in de vele paleizen aan de rand van de stad. Borso d’Este, die in 1450 als hertog werd benoemd, was een belangrijke beschermheer van de kunstenaars. Hij liet het Palazzo Schifanoia verbouwen en verfraaien met fresco’s om gasten te kunnen ontvangen in een omgeving, die pasten bij de faam en rijkdom van zijn familie.
De Salone dei Mesi (“Zaal van de Maanden”) was de belangrijkste ontvangstruimte van het paleis. Op de wanden staan de maanden van het jaar met de bijbehorende Olympische goden en sterrenbeelden. De fresco’s werden rond 1469-1470 vervaardigd door een groep van schilders, die in dienst was van de familie d’Este. Waarschijnlijk hadden Francesco del Cossa en Ercole de’ Roberti de belangrijkste rol bij het ontwerpen van de taferelen. Ondanks de indrukwekkende schaal en uitvoering van de cyclus was er weinig aandacht voor de fresco’s in de Renaissance. Zo worden ze niet vernoemd in Vasari’s boeken.
Doordat de familie Este eind 16e eeuw geen nazaten meer hadden, kwam het paleis in handen van andere families. Vanaf 1736 diende het oude Renaissancepaleis zelfs als tabakfabriek en werden de beroemde fresco’s verborgen onder een dikke laag witte kalk. Muren raakten ook beschadigd door verschillende verbouwing, waarbij deuren en trappen een nieuwe plaats kregen. Pas in de 19e eeuw werden de fresco’s herontdekt en gerestaureerd. Kunsthistorici erkenden de kwaliteit van de cyclus, maar door de vele beschadigingen was het niet makkelijk alle voorstellingen te begrijpen.
De compositie van het fresco
Iedere maand was opgedeeld in drie delen. Het middelste deel toont de sterrenbeelden met afbeeldingen van de dierenriem. Rondom deze zodiak-afbeelding staan meestal drie figuren afgebeeld. Zij personificeren de drie delen van de maand (prima, secunda, tertua facies), die ieder uit ongeveer 10 dagen bestaan. Boven de dierenriem staan de Romeinse beschermgoden van de maand getoond. Waarschijnlijk is dit ontleend aan het gedicht Astronomica van de Romeinse astroloog Marcus Manilius.
Het onderste deel van de fresco toont het leven aan het hof van Ferrara. Het zijn complexe afbeeldingen van gebouwen en landschappen, waarin vaak verschillende gebeurtenissen staan afgebeeld. Januari toonde de hertogbenoeming van Borso d’Este. In maart staat de rechtspraak centraal en de oogst is terug te vinden in september. Helaas zijn sommige fresco’s zo ernstig beschadigd, dat het onderwerp niet meer te achterhalen valt. Dit is bijvoorbeeld het geval voor februari, november en december.
Slimme verwijzingen
Op het fresco van april staat Venus op een praalboot getrokken door twee zwanen. Voor haar zit Mars, de god van de oorlog en haar geliefde, geknield. Venus wordt omringd door tekenen van vruchtbaarheid (konijnen) en overvloed met de Drie Gratiën sierlijke op de achtergrond. Op het onderste deel staat Borso zelf in een klassieke portico. Voor hem liggen jachthonden en om hem heen hebben hovelingen zich verzameld. In de linkerbovenhoek is een paardenrace te zien. Het fresco toont het hof van Borso en de rijkdom van de aristocratie.
In mei staat Apollo bovenaan het fresco. Op de achtergrond zitten zijn musen en links staat een groep dichters verzameld. Het zijn verwijzingen naar Apollo’s rol als beschermheer van de kunsten. De grote groep naakte kinderen is een van de raadsels van de cyclus. Het onderste deel van de fresco is minder goed bewaard gebleven, maar waarschijnlijk is hier een boerentafereel te zien. Hier laten de kunstenaars dus zien hoe de landbouw bijdraagt aan de rijkdom en macht van Ferrara.
Malgorzata Mirga-Tas
De frescocylcus in het palazzo Schifanoia inspireert kunstenaars en bezoekers tot op de dag van vandaag. Voor het Poolse paviljoen op de biënnale van Venetië maakte de Poolse kunstenaar Malgorzata Mirga-Tas een serie wandtapijten gebaseerd op de fresco’s in Ferrara. Hier geen Olympische goden of verering van de familie Este. Mirga-Tas toont in het bovenste deel de mythische reis van de Roma naar Europa, gebaseerd op een reeks 17e-eeuwse prenten van de Lotharingse graveur Jacques Callot. Het onderste deel is een persoonlijker verhaal. We zien het leven in de geboorteplaats van de kunstenaar, Czarna Góra, en in andere Roma-nederzettingen in Podhale en Spiš in het Tatragebergte, Polen. De wandtapijten zijn recent ook tentoongesteld in het Bonnefanten-museum in Maastricht.
De kalender aan de muren van Palazzo Schifanoia heeft bewezen dat kunst de tand des tijds kan doorstaan. Wat ooit begon als een pronkstuk voor de familie d’Este, is na eeuwen van vergetelheid en verval uitgegroeid tot een bron van inspiratie voor hedendaagse kunstenaars. Net als die kalender op de Nederlandse WCs herinneren ze ons aan de cyclus van het jaar – alleen met een stuk meer allure.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen over kunstwerken die gemaakt werden in serie:
