de Vele Mysteries van het Lam Gods van Jan van Eyck

Gestolen panelen, een mislukte restauratie en verborgen symboliek: het beroemde altaarstuk over de aanbidding van het Lam Gods van Hubert en Jan van Eyck heeft veel mysteries. In de Renaissance was het nauwelijks te zien, in de Napoleon-tijd ging het als oorlogsbuit dwars door Europa en in de 20e eeuw werd het gestolen. Wat zijn de verborgen mysteries van het Lam Gods?

Wie vroeger in Vijdkapel van de Sint-Baafskathedraal kwam, zag een nauwkeurig geschilderde Annunciatie. Een engel met oranjerode vleugels en lelies in zijn hand brengt het blijde nieuws aan Maria. Zijn woorden staan in Latijn op het paneel geschreven: AVE GRACIA PLENA D(OMI)N(U)S TECU(M), wat betekent “Wees gegroet, gij die vol van genade zijt, de Heer is met u”. Maria zit biddend op het rechterpaneel, boven haar hoofd een duif, symbool van de heilige geest. De pracht van de binnenkant van het triptiek, bleef voor de bezoeker echter verborgen. Alleen met feestdagen als Pasen en Kerst ging het triptiek open en kon je ook de binnenkant bewonderen.

Wie schilderde het Lam Gods?

Onder de Annunciatie staan twee portretten van de opdrachtgevers van het schilderij: Joost Vijd en zijn echtgenote: Elizabeth Borluut. Vijd kwam ook uit een rijke familie en gedroeg zich als een edelman. Hij stond op goede voet met de Bourgondische hertog Filips de Goede, was meerdere keren schepen van de stad Gent en kerkmeester van de Sint Baafskathedraal. Om zijn rijkdom te tonen kocht hij in een eigen kapel in de kerk (de Vijdkapel) en gaf Hubert van Eyck de opdracht een altaarstuk te schilderen.

In 1426 kwam Hubert plotseling door ziekte overlijden. Zijn broer Jan van Eyck nam het werk daarom op zich. In 1823 ontdekt men tijdens een restauratie van de lijst een inscriptie van vier regels, waarin gang van zaken werd bevestigd:

Wie goed kijkt naar de onderste regel, ziet dat een aantal letters zijn gemarkeerd. Als je de Romeinse cijferwaarde van die letters optelt, kom je aan het getal 1432, het jaar waarin het Lam Gods werd voltooid. Het is een van de vele slimmigheidjes, die de gebroeders van Eyck verstopten in de schildering.

Christus of God?

Het geopend altaarstuk toont op de bovenste rij de Maagd Maria, Christus en Johannes de Doper. Naast hen staan koren van hemelse engelen. Jezus staat afgebeeld als een koning. Op zijn gewaad staat ‘Koning der Koningen en Heer der Heren’ geborduurd (REX REGUM ET DOMINUS DOMINANTIUM). Maar is het wel Jezus? Volgens een alternatieve lezing, zou Van Eyck God hebben geschilderd. Het Lam Gods zou dan de heilige drie-eenheid tonen van God de Vader (op de troon), de Heilige Geest (de duif) en het geofferd en bloedend Lam (de Zoon, Jezus). Waarschijnlijk was deze ambiguïteit juist de bedoeling van de gebroeders van Eyck.

Op de buitenste panelen staan Adam en Eva geschilderd. En dat was niet voor niets. Adam en Eva beginnen de eerste zonde van de mensheid door te eten van de verboden appel. Van Eyck toont de gevolgen van de zondeval op het schilderij: ze zijn zich bewust geworden van hun naaktheid en hebben het paradijs verlaten. Eva houdt de verboden appel vast en bedekt haar genitaliën. Adam is afgebeeld in de zogenaamde “bescheiden Venus” houding, met één arm over zijn borst, de andere zijn genitaliën bedekkend.

Wat is de betekenis van het Lam Gods?

De betekenis van Adam en Eva op het paneel wordt pas echt duidelijk in het centrale paneel. Hier staat het Lam afgebeeld als een offerdier op een altaar omgeven door engelen. Het lam symboliseert in het schilderij Jezus Christus, die zijn leven offerde voor de zonden van de mensheid (de zonden van Adam en Eva). Om deze christelijke boodschap te benadrukken, stroomt het bloed van het lam in een kelk. Het bloed van het lam staat hier gelijk aan het bloed van Jezus, gesymboliseerd door de miswijn in de eucharistie. Wie goed oplet, ziet dat de engelen rondom het lam de passiewerktuigen dragen. De geselpaal, een geselroede, de doornenkroon, de lans en het kruis zijn verwijzinge naar de kruisiging van Jezus.

Maar daarna wordt het ingewikkeld. Op de vier panelen staan (van links naar rechts) de Rechtvaardige Rechters, de Soldaten van Christus, de Heilige Kluizenaars en de Heilige Pelgrims afgebeeld. Waarom kozen de gebroeders Van Eyck voor deze opstelling en voor deze specifieke groepen? Volgens hoogleraar Danny Praet is het antwoord te vinden bij Plato en Aristoteles. Ze beschreven rechtvaardigheid (rechters), de dapperheid (soldaten), de matigheid (kluizenaars) en de wijsheid (pelgrims) als de vier belangrijkste deugden. De eerste drie lijken logisch, maar de associatie tussen pelgrims en wijsheid is minder evident. Volgens Praet moet men pelgrims zien als mensen op naar een spiritueel doel, de christelijke wijsheid.

Aan de vier klassieke deugden voegde het christendom (in de brieven van Paulus) drie deugden toe: geloof, hoop en liefde. Waar zijn deze terug te vinden op het schilderij. Praet vindt ze in de groepen mensen rond het Lam. Links staan de Joodse Profeten van voor de geboorte van Christus: dit is de hoop. Rechts onderaan staan de apostelen en vertegenwoordigers van de Kerk: pausen, bisschoppen en abten. Zij zijn het geloof. Blijft over de liefde: de groepen mannen en vrouwen op de achtergrond.

Hoe zat het altaarstuk in elkaar?

Als je goed kijkt, zie je dat de zijpanelen van het Lam Gods een andere vorm hebben dan het centrale deel. Gesloten bedekken de ronde vormen van de zijpanelen alleen de gouden troon van Jezus Christus, maar niet de blauwe lucht op de achtergrond. In 1829 schilderde Pierre François De Noter het Lam Gods op de oorspronkelijke locatie in de Vijdkapel. Opvallend genoeg heeft het centrale paneel op het schilderij ook halfronde vormen. Maar nog opvallender, het Lam Gods staat onder een grote baldakijn, die dezelfde halfronde vormen aan de onderkant heeft.

Kunsthistoricus en restaurateur Griet Steyaert heeft daarom een theorie over de oorspronkelijke weergave van het altaar opgesteld. Volgens Steyaert zou het altaar een grote houten bovenkant hebben gehad (net als de baldakijn op het schilderij). Het bovenste deel zou dan mogelijk als een soort achthoek moeten worden dichtgeklapt, zodat het precies aansluit bij de houten constructie. Vergelijkbare constructies zijn te zien in andere altaarstukken uit dezelfde tijd, zoals een retabel van Johannes de Doper uit het Museum van Catalonië. Of de theorie van Steyaert klopt is niet te achterhalen, want de oorspronkelijke lijsten zijn verloren gegaan.

Het Lam Gods raakte verspreid over Europa

Waarschijnlijk is de lijst verloren gegaan bij schermutselingen in de 18e eeuw. Napeoleon nam in 1794 België in en nam het Lam Gods als oorlogsbuit mee naar Frankrijk. Franse soldaten brachten het altaar naar Parijs om in het Louvre van Napoleon te worden geplaatst. Na de val van Napoleon kwam het werk terug in Gent. De zijvleugels werden gedemonteerd en verkocht aan de koning van Pruisen om geld te verdienen voor restauratie van de kerk. Alleen de centrale voorstelling bleef in Gent waar het in 1822 een grote brand overleefde. De zijvleugels werden tentoongesteld in de Gemaldegalerie in Berlijn.

Toen de eerste wereldoorlog uitbrak probeerde de Duisters ook het centrale deel van de altaarstuk naar Berlijn te krijgen. Maar voordat ze het triptiek konden innemen, had een Vlaamse historicus het werk in bescherming genomen. Hij zou het gedurende de hele oorlog in zijn eigen huis verbergen. Na de eerste wereldoorlog werd Duitsland gedwongen de zijvleugels naar Gent te sturen om het gehele werk weer in volledige glorie te herenigen. Na ruim 100 jaar was het werk in 1924 weer compleet.

Beroemde diefstal

Maar dit zou niet lang duren. In 1934 volgde namelijk een gebeurtenis die de wereldfaam van het Gentse altaarstuk definitief zou neerzetten. In de nacht van 10 april werden de twee panelen, die samen een afbeelding van de Rechtvaardige Rechters vormen, gestolen uit de kathedraal. Drie weken later werd de helft hiervan terugbezorgd met de mededeling dat ook de andere helft zou worden teruggegeven als een bedrag van 1 miljoen Frank zou worden betaald. Hieraan heeft de politie nooit willen toegeven en dus is het laatste deel tot op de dag van vandaag kwijt.

Volgens de overlevering is er eind 1934 nog een beurshandelaar geweest die op zijn sterfbed claimde de enige ter wereld te zijn die wist waar het missende paneel zich bevond. In zijn doodstrijd heeft hij echter nooit de locatie kunnen vertellen en dus nam hij zijn geheim mee in het graf. Het missende paneel werd in 1939 nageschilderd door Jozef van der Veken en deze kopie wordt nog steeds getoond in de Sint Baafskathedraal. Tot op de dag van vandaag zijn er detectives die zoeken naar het vermiste altaarstuk. Zou het ooit nog gevonden worden?

Restauratie van het Lam Gods

Sinds 2012 wordt er gewerkt aan de restauratie van het Lam Gods. Vele lagen vernis en overschildering werden verwijderd, waardoor details aan het licht kwamen die eeuwenlang verborgen waren gebleven. De restaurateurs kwamen hierbij voor moeilijke keuzes te staan, want wat is origineel geschilderd door de gebroeders van Eyck? En wat is later toegevoegd? Met moderne technieken is uitgebreid onderzoek gedaan naar de verflagen op de panelen en daarna zijn overschilderingen verwijderd. Het Lam Gods kreeg zo stap voor stap zijn originele uitstraling terug. Vooral de kleurstelling van het werk is flink helderder door het verwijderen van vele lagen vergeeld vernis.

Sommige wijzigingen zijn best significant, bijvoorbeeld de veranderingen in het gezicht van het Lam. In onderlagen kwam een gezicht tevoorschijn dat minder menselijke kenmerken had. Volgens emeritus hoogleraar Hélène Verougstraete schilderde eerst Hubert het lam, waarna zijn broer Jan het overschilderde. In deze theorie heeft het Lam na restauratie het hoofd van Hubert en het lichaam van Jan, maar de restauratoren zijn het hier niet mee eens. Volgens hun technisch onderzoek moeten er minstens tientallen jaren tussen de originele schildering van het hoofd zitten en de overschildering. Dus kan de overschildering nooit van Jan zijn.

Hélène Verougstraete laat op haar website ook andere kritiekpunten zien. De restauratoren hebben bijvoorbeeld een kasteel op de achtergrond, mogelijk ‘Cortewalle’, eigendom van Joos Vijd, verwijderd. Ook de geschilderde beplanting en de vorm van de berg is aangepast. Kortom, volgens Verougstraete hebben de restauratoren teveel weggehaald. Of de restauratie nu te ver is gegaan of juist het werk in zijn authentieke glorie heeft hersteld, blijft onderwerp van debat. Wat zeker is: het Lam Gods blijft ons na bijna zeshonderd jaar nog altijd verbazen, intrigeren en nieuwe mysteries onthullen.

Ken jij alle 50 meesterwerken?

Dit artikel was het eerste in een nieuwe serie uitgebreide artikelen over meesterwerken uit de kunstgeschiedenis.