Wie was de geheimzinnige Mona Lisa?

De beroemde Mona Lisa van Leonardo da Vinci houdt kunstliefhebbers al eeuwen bezig. Wie was deze Lisa? Wat betekent haar mysterieuze lach? Waarom is ze door Leonardo geschilderd? En dan is er nog een gekke theorie dat Mona Lisa eigenlijk een man was…

Mona Lisa is misschien wel het meest beroemde schilderij ter wereld. Ondanks dat tijdgenoten van Da Vinci het schilderij al roemden en kopieerden, geniet het werk pas wereldwijde bekendheid sinds 1911, toen het paneel werd gestolen uit het Louvre. Het schilderij is twee jaar later teruggevonden bij een museummedewerker die vond dat het werk in Italië thuishoorde. Na een korte expositie in het Uffizi in Florence werd het terugbezorgd aan het Louvre, waar het paneel uitgroeide tot het absolute topstuk van het museum. Mona Lisa is sindsdien talloze keren gekopieerd en geparodieerd, zoals door Marcel Duchamp.

Wie was Mona Lisa?

De Lisa op het schilderij is ‘Lisa Gherardini’, vrouw van de rijke stoffenhandelaar Francesco del Giocondo. Mona is de verkorte Italiaanse aanspreekvorm voor ‘Madonna’ wat ‘mevrouw/dame’, betekent daarom dus ‘Mona Lisa’. Giocondo gaf de opdracht voor portret ter ere van de geboorte van hun tweede kind. In Italië wordt de Mona Lisa ook de ‘Gioconda’ genoemd, naar de familienaam van het echtpaar. Uiteindelijk kreeg het echtpaar zes kinderen.

Lisa had veel contact met de nonnen in het Sant’Orsola, een klooster dat hoog aanzien genoot in Florence. Ze leverde hen kaas gemaakt op het landgoed van haar familie, en kocht zelf geneesmiddelen bij de nonnen. In 1519 trad haar jongste dochter Marietta toe tot het Sant’Orsola klooster, waar ze bekend kwam te staan als Zuster Ludovica aan. Na de dood van haar man Francesco in 1538, ging Gherardini ook in dat klooster wonen. Vijf jaar later zou in het klooster overlijden. Recent werd haar graf teruggevonden in de kelders van het gebouw.

Waarom schilderde Leonardo da Vinci haar?

Leonardo da Vinci schilderde Mona Lisa tussen 1503-1506 in Florence. Nadat hij lange tijd in Milaan had gewerkt voor Ludovico Sforza (1482-1499) was hij teruggekeerd naar Florence, de stad waar hij was opgeleid door Andrea del’Verocchio. Da Vinci was toe aan een nieuwe uitdaging en solliciteerde naar een functie als hofingenieur voor de Turkse sultaan. Hij vond uiteindelijk werk als militair architect voor Cesare Borgia, zoon van paus Alexander VI.

Opvallend genoeg zocht Da Vinci op dat moment helemaal niet naar nieuwe schilderopdrachten. Sterker nog, hij had een aanbod Isabella d’Este, markiezin van Mantua, naast zich neergelegd. Het is daarom onduidelijk waarom hij het verzoek van Francesco del Giocondo om zijn vrouw te schilderen wel accepteerde. Zeker is dat Mona Lisa geen prioriteit had. Toen Leonardo da Vinci in 1506 Florence weer verliet was het werk onvoltooid. Waarschijnlijk heeft hij het schilderij pas na 1510 voltooid en zijn hele leven in zijn eigen bezit gehouden. Lisa Gherardini heeft het schilderij dus nooit ontvangen.

Wat betekent haar mysterieuze lach?

De raadselachtige lach van de Mona Lisa houdt kunsthistorici al eeuwen bezig. Hij verschijnt en verdwijnt, afhankelijk van je gezichtsveld. Om dit effect te bereiken, gebruikte Leonardo da Vinci de zogenaamde Sfumato-techniek. Hij liet kleuren en tonen zo zachtjes in elkaar overvloeien dat er geen harde lijnen of contouren zijn, wat een “rokerig” (sfumato) effect creëert. Vooral in de schaduwen in haar gezicht is dit goed te zien.

Leonardo da Vinci plaatste het portret nadrukkelijk in de traditie van Maria-schilderijen. Enkele jaren eerder schilderde hij een portret van Maria met kind in eenzelfde berglandschap als de Mona Lisa (Madonna van de garenwinder, 1499). De bescheiden lach en de gevouwen handen waren bovendien een symbool van deugd. Het alsof Leonardo met het portret probeerde te zeggen: Lisa Gherardini is net zo deugdelijke als de maagd Maria. Eenzelfde ingetogen lach gebruikte Da Vinci in het portret van Ginevra de’ Benci.

De Alternatieve hypothese: Mona was eigenlijk een man…

Leonardo da Vinci wordt in een document uit 1476 beschuldigd van ‘sodomie’ met drie andere mannen, waarvan één man bekend stond als homoseksueel. Sindsdien wordt er daarom vanuit gegaan dat Leonardo da Vinci homoseksueel is geweest. Kunsthistorici zien hiervan soms een bevestiging in het androgyne uiterlijk van de mannen en vrouwen in zijn schilderijen.

Hij had meerdere leerlingen in dienst, waarvan Salai misschien wel zijn favoriete was. Zijn leerlingen werkten mee aan de werken van Da Vinci, maar studeerden ook om hun eigen stijl te ontwikkelen. Hierbij kopieerden ze het werk van Leonardo da Vinci. Er zijn tegenwoordig meerdere kopieën van Mona Lisa bekend, die zijn gemaakt door Salai of andere leerlingen. Salai werkte 30 jaar in het atelier van Leonardo da Vinci en er is daarom vaak gespeculeerd over de relatie die Leonardo en hij hadden. Salai heet voluit Gian Giacomo Caprotti da Oreno en had mindere artistieke kwaliteiten dan andere leerlingen van Da Vinci. Toch werkten ze hun hele leven samen.

Het schilderij van Johannes de Doper dat Da Vinci maakte rond 1513 heeft een bijzonder erotische lading. Mogelijk heeft Salai model gestaan voor dit schilderij. Het uiterlijk van Johannes de Doper komt namelijk overeen met een zelfportret van Salai. Er is ook een tekening bekend waarop Salai staat afgebeeld met een fallus (Angelo Incarnato), een duidelijke homoseksuele toespeling. Het is echter niet met zekerheid te zeggen dat deze tekening door Leonardo da Vinci is gemaakt. Sommige kunsthistorici suggereren dat Salai deze tekening weleens zelf gemaakt kan hebben, omdat het erg lijkt op een kopie de Salai maakte van Da Vinci’s Johannes de Doper.

Mon Salai

De aandacht voor de homoseksuele relatie van Leonardo da Vinci en Salai heeft de afgelopen jaren zelfs geresulteerd in een theorie dat het schilderij eigenlijk een afbeelding van Salai is. Mona Lisa zou een anagram zijn voor Mon Salai (Mijn Salai). Lisa heeft een androgyn uiterlijk: als je haar lange haar wegdenkt, is het moeilijk te bepalen of een man of een vrouw is afgebeeld. Onderzoekers hebben met een computerprogramma het zelfportret van Salai over Da Vinci’s Mona Lisa heen gelegd, en daaruit is goed te zien dat ze dezelfde gezichtstrekken hebben. Het zou dus mogelijk zijn dat Salai inderdaad (tenminste gedeeltelijk) model heeft gestaan voor Mona Lisa.

Hoe aantrekkelijk deze theorie ook klinkt, ze roept meteen veel vragen op. Waarom zou Da Vinci een afbeelding van Salai in een vrouwenportret verwerken? Wat betekent het als dit inderdaad waar is? Salai heeft immers wel voor meer schilderijen/tekeningen model gestaan. Vijfhonderd jaar nadat het werk geschilderd werd, zullen we nooit antwoorden krijgen op deze vragen. De glimlach van Mona Lisa blijft zo een mysterie…

Ken jij alle 50 meesterwerken?

KunstVensters beschrijft 50 meesterwerken uit de kunstgeschiedenis. Lees hier ook de andere artikelen: