In 1571 wordt er groot feest gevierd aan het Habsburgse hof: aartshertog Karel van Oostenrijk trouwt met Maria van Beieren. Zijn broer, keizer Maximiliaan II, wil er een spektakel van maken en geeft hofschilder Arcimboldo de opdracht het hele feest naar zijn eigen schilderijen vorm te geven. Gasten verschijnen verkleed als dieren, planten en vissen. De keizer zelf steekt zich in het kostuum van Arcimboldo’s Winter.
De Italiaan Giuseppe Arcimboldo werkte vanaf 1562 als hofschilder voor de Habsburgers in Wenen, eerst voor keizer Ferdinand I, vervolgens voor Maximiliaan II en vanaf 1576 voor Rudolf II. Hij leerde het vak van zijn vader en schilderde in zijn beginjaren fresco’s van bijbelverhalen voor kerken in Milaan. Als hofkunstenaar was hij meer dan een kunstschilder: hij was betrokken bij de aankleding van het paleis en bij de organisatie van hofbanketten en feesten.
De Vier Seizoenen
Het Habsburgse hof was dol op een geintje. Arcimboldo ontwikkelde daarom een reeks compositieportretten van de vier seizoenen. Het zijn vier gezichten opgebouwd uit groente en fruit, bloemen, vogels of vissen. Voor ieder portret koos hij vruchten en planten die bij het betreffende seizoen horen: Lente bestaat uit bloesems en jonge bladeren, Zomer uit graan en zomerfruit, Herfst uit druiven en paddenstoelen, Winter uit een kale, geknotte boomstam.
Maar de reeks is meer dan slechts een vrolijke noot. Winter draagt een mantel met een monogram “M”, verwijzend naar keizer Maximiliaan. Volgens kunsthistoricus Thomas DaCosta Kaufmann verwijst dit naar de macht van de Habsburgse keizer. Kaufmann zegt dat de schilderijen symbool staan voor “de majesteit van de heerser, de overvloed van de schepping en de macht van de heersende familie over alles.” Keizer Maximiliaan regeerde over zijn land en alles wat het voortbracht, inclusief de seizoenen.
De Vier Elementen
Arcimboldo ontwierp in 1566 een tweede serie met portretten in het thema van de Vier Elementen als tegenhanger van de seizoenen. Water is opgebouwd uit tientallen vissen, Vuur uit vuurstenen, kaarsen en een kanon, Lucht uit vogels van over de hele en Aarde uit tientallen dieren. De macht van de Habsburgers ging dus verder dan planten alleen. De twee schilderijenreeksen werden op nieuwjaarsdag 1569 aan keizer Maximiliaan II gepresenteerd samen met een gedicht van Giovanni Battista Fonteo.
De allegorische schilderijen zitten vol visuele verwijzingen naar de Habsburgers. De neus en het oor van Vuur zijn gemaakt van vuurijzers, een van de symbolen van de keizerlijke familie. Op de afbeelding van de Aarde is een leeuwenvel te zien, een verwijzing naar de mythologische Hercules, naar wie de Habsburgers hun afstamming graag wilden herleiden. Veel van de figuren dragen bovendien een kroon, gemaakt van takken, koraalfragmenten of hertengeweien.
Giuseppe Arcimboldo – Rudolf II als Vertumnus
Het Habsburgse Hof
Keizer Maximiliaan II vond de schilderijen van Arcimboldo kostelijk. In 1571 werd daarom besloten het bruiloftsfeest van zijn broer Karel in de stijl van de schilderijen te organiseren. Arcimboldo kreeg de opdracht om kostuums en aankleding voor het feest te creëren. Maximiliaan II liet zichzelf aankleden als de winter. De keizer liet hem bovendien kopieën maken van zijn eigen werk, die hij als geschenk naar bevriende vorsten stuurde. Zo ontving keurvorst August van Saksen een set van de Vier Seizoenen, die tegenwoordig in het Louvre te zien is.
Ruim 10 jaar later was Rudolf II keizer geworden. Hij liet Arcimboldo opnieuw een compositieportret schilderen, waarop hij was afgebeeld als Vertumnus, god van de seizoenen. Blijkbaar beschikte de keizer over gevoel voor humor, want het schilderij hing prominent in zijn verzameling. Maar meer nog dan een komisch effect bevestigde dit portret de macht van de Habsburgers over de aarde, gesymboliseerd door de natuur.
Omkeerbare schilderijen
Op het eind van zijn loopbaan maakte Arcimboldo een reeks bijzondere werken, die de toeschouwer op het verkeerde been zetten. Een stilleven met de titel ‘De Groenteman’ (L’Ortolano) toont wortels, uien en andere groenten in een houten schaal. Draai het schilderij echter 180 graden om, en de schaal verandert in het gezicht van een tuinman, met de groenten als neus, wangen en baard.
Arcimboldo paste deze truc vaker toe. In De Kok gebruikt hij de omkeerbare compositie voor een vleesschotel. Een schaal met gebraden vlees en gevogelte verandert op z’n kop in het gezicht van een lachende figuur met een metalen deksel als helm. De Fruitmand, mogelijk een verwijzing naar een schilderij van Caravaggio, toont omgekeerd een man met letterlijke ‘appelwangen’. De schilderijen worden soms gezien als een grap over gulzigheid aan het hof.
Giuseppe Arcimboldo – de Fruitmand
Caravaggio – Jongen met een fruitmand
Eerste surrealist?
Niet al Arcimboldo’s compositieportretten bestaan uit voedsel. In De Bibliothecaris, geschilderd rond 1566, is het gezicht opgebouwd uit boeken, een stoffer en een leeswijzer. Het schilderij wordt gezien als een ironisch portret van hoveling en historicus Wolfgang Lazius, een verwoed boekenverzamelaar. Losse pagina’s vormen de haren, opengeslagen boeken de romp, en een sleutel dient als baard. Het schilderij toont dat Arcimboldo zijn compositietechniek breder toepaste dan alleen op fruit en groente, en dat zijn portretten vaak ook een grap over de geportretteerde zelf bevatten.
Na de dood van Arcimboldo in 1593 raakte zijn werk grotendeels vergeten. Pas in de jaren dertig van de twintigste eeuw herontdekten surrealistische kunstenaars als Salvador Dalí en Man Ray zijn werk. Salvador Dalí noemde Arcimboldo de eerste surrealist. Bij het grote publiek werd Arcimboldo pas echt bekend toen het Museum of Modern Art in New York in 1936 werk van hem opnam in de tentoonstelling Fantastic Art, Dada, Surrealism. Arcimboldo werd zo pas eeuwen na zijn dood wereldwijd beroemd.
Ken jij alle 50 meesterwerken?
Lees ook onze andere artikelen over 50 beroemde kunstwerken uit de kunstgeschiedenis:
