Iedere avond om half zes klinkt er orgelmuziek in de Chiesa del Gesù in Rome, de moederkerk van de jezuïeten. De muziek roept de bezoekers naar een groot schilderij boven het graf van Ignatius van Loyola. Het schilderij is het startpunt van een stuk barok theater dat het levensverhaal van Sint Ignatius vertelt.
Ignatius werd in 1491 geboren op het Baskische kasteel Loyola en diende als jonge edelman in het leger van de Spaanse koning, totdat een kanonskogel bij het beleg van Pamplona in 1521 zijn been verbrijzelde. Tijdens zijn lange herstel vond hij het geloof, doordat hij het levensverhaal van Christus las. Hij besloot de rest van zijn leven aan het geloof te wijden. Hij reisde naar Jeruzalem en studeerde in Barcelona en Parijs. Uiteindelijk begon hij in 1537 een geloofsgemeenschap in Rome. Vlak voor zijn aankomst in Rome verscheen Christus aan hem in een kapel in La Storta. Volgens Jezuïeten was dit de goddelijke bevestiging van de jezuïetenorde.
Il Gesù
Na de dood van Ignatius van Loyola begonnen de jezuïeten met de bouw van de Gesù-kerk. Kardinaal Alessandro Farnese, kleinzoon van paus Paulus III, was de geldschieter. Giacomo da Vignola werd aangesteld als architect en Giacomo della Porta ingehuurd voor de gevel. De kerk introduceerde een nieuw type kerkruimte: één breed schip zonder zijbeuken, zodat de gelovigen ongehinderd zicht hadden op het hoogaltaar. Dit model werd de basis voor talloze barokkerken in Rome.
Hoogtepunt van de kerk is de noordelijke zijkapel waar het graf van Ignatius van Loyola zich bevindt. Boven het altaar hangt een schilderij van Andrea Pozzo, met daarop de opgestane Christus die Ignatius een vaandel overhandigt met het monogram IHS, de naam van Jezus en het symbool van jezuïetenorde. Onderaan houdt een engel het opengeslagen evangelieboek vast, terwijl een tweede engel naar vier figuren wijst die de destijds bekende continenten symboliseren. Het schilderij verwijst naar de Christus-verschijning aan Ignatius in La Storta.
Het Geheim van de Macchina Barocca
Maar het doek is geen gewoon schilderij. Iedere avond om half zes klinkt orgelmuziek en begint een ceremonie, waarbij het doek van Pozzo langzaam naar beneden zakt. Hierdoor wordt een nis zichtbaar waarin een kolossaal zilveren standbeeld van Sint Ignatius staat. Het beeld, gemaakt door Pierre Le Gros de Jongere, toont de heiligverklaring van Ignatius van Loyola.
Door het doek te laten zakken wordt de roeping van Ignatius door Christus verbonden met zijn verheerlijking als heilige. De Macchina Barocca, de Italiaanse naam voor het theatrale mechanisme, toont eerst het visioen dat leidde tot de oprichting van de jezuïetenorde. Daarna volgt met de heiligverklaring van Ignatius de legitimatie van de orde door de kerk. De zware zuilen aan weerszijden vormen een soort scenische boog waaronder het tafereel zich afspeelt. De kapel is rijk versierd met kostbare materialen als lapis lazuli en verguld brons, wat het theatrale effect versterkt.
Pierre Le Gros de Jongere – Religie Overwint Ketterij en Haat
Foto’s: Steven Zucker
Het levensverhaal verspreid over de kerk
Rechts en links van het altaar staan twee grote marmeren beeldengroepen die de contrareformatorische boodschap van de jezuïeten verbeelden. Aan de linkerzijde bevindt zich De Triomf van het Geloof over de Afgoderij van de Franse beeldhouwer Jean-Baptiste Théodon, waarin het geloof wordt voorgesteld als een zegevierende figuur die de afgoderij, weergegeven als de duivel in de vorm van een draakachtig wezen, vertrapt. Aan de rechterzijde staat de tegenhanger van Pierre Le Gros de Jongere: Religie Overwint Ketterij en Haat. In dit beeld staat het geloof afgebeeld als een engelachtige figuur, die met een kruis de haat neerslaat.
Ook de andere delen van de Gesù-kerk zijn rijk versierd. Tussen 1672 en 1685 schilderde Giovanni Battista Gaulli, beter bekend als Il Baciccio, het plafond van het middenschip. De plafondschildering, bekend als de Trionfo del Nome di Gesù, toont de overwinning van de naam van Jezus. Het IHS-monogram, hetzelfde teken dat Ignatius op het vaandel van zijn visioen ontvangt, straalt hier in gouden licht, terwijl geschilderde en gebeeldhouwde figuren over de rand van het plafond lijken te vallen.
De dagelijkse ceremonie in de Gesù is geen recent bedenksel: al sinds de zeventiende eeuw wordt Ignatius van Loyola op deze manier herdacht, met een mechanisme dat tot de vroegste voorbeelden van barok kerktheater behoort. De combinatie van schilderkunst, beeldhouwkunst en beweging maakt Il Gesù tot een van de meest bezochte plekken in Rome.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen over heiligen:
