De legende van Sint Joris en de draak geeft kunstenaars al eeuwenlang kopzorgen. Want hoe schilder je een monster dat niemand ooit heeft gezien — en waarover de bronnen het zelden eens zijn? Is het een reusachtige slang met vleugels, of een logge hagedis met een hondenkop?
Het verhaal van Sint Joris is een van de spannendste heldenverhalen uit de Legenda Aurea, de Middeleeuwse verzameling heiligenverhalen. In de 11e eeuw zou er in Libië een draak hebben geleefd, die dagelijks een offer vroeg van de dorpelingen. Eerst gaven ze het monster vee. Maar toen dit op was, begonnen ze mensen te offeren. Op een dag was zelfs de prinses aan de beurt. Treurend over haar lot werd ze aangesproken door Joris. De prinses vertelde hem over de draak en raadde hem aan onmiddellijk te vluchten. Maar Joris ging het gevecht aan met de draak. Na een strijd doodde hij de draak en redde de prinses. Onder de indruk van de christelijke Sint Joris bekeerden de dorpelingen zich massaal tot het christendom.
Sint Joris
In de Middeleeuwen groeide de strijd van Sint Joris uit tot een favoriet verhaal waarin het geloof dat het kwaad overwint. Vooral in het Verenigd Koninkrijk ontstond een prominente beeldcultuur, nadat Edward III hem in 1349 tot beschermheilige van zijn ridderorde van de Kousenband benoemde. In schilderijen en boekverluchtingen zien we Sint Joris vaak op een paard, terwijl hij de draak met zijn speer doorboort.
Het was Isidorus van Sevilla, aartsbisschop en geleerde, die het vroege beeld van de draak bepaalde. Deze Spaanse theoloog beschreef de draak als behorend tot de slangenfamilie en als het grootste van alle dieren. Volgens Isidorus hadden draken schubben, een kam en kwamen ze meestal uit Ethiopië en India. In Middeleeuwse boekverluchtingen heeft de draak vaak iets weg van een salamander. Het monster lijkt kleiner dan in de beschrijvingen van Isidorus.
Paolo Uccello – Sint Joris en de Draak
Veranderend uiterlijk
In de Renaissance veranderde het beeld van de draak langzaam. Kenmerken van andere diersoorten — hagedissen, krokodillen, roofvogels — deden hun intrede. Draken kregen vleermuisvleugels, stekels en puntige staarten. Om het kwade van de draak te benadrukken kreeg hij zo steeds meer kenmerken van de duivel. De schilderijen van Sint Joris gingen zo over de ondergang van de duivel door het geloof.
Paolo Uccello’s Sint Joris en de Draak uit National Gallery (Londen) illustreert deze overgang. De draak heeft vleermuisachtige vleugels en monsterlijke benen, maar zijn driehoekige lichaam doet nog steeds denken aan de middeleeuwse boekverluchtingen. De schilderijen die Rafaël maakte van Sint Joris en de Draak tonen een aanzienlijk eleganter beest: een hondenkop, een slangennek en gespreide vleermuisvleugels. Het is zo’n allegaartje van lichaamsdelen, dat het steeds duidelijker een fantasiebeest wordt.
Chen Rong – Draken (detail)
Chinese invloeden
Waar de Europese draak uitgroeide tot een symbool van Satan, was de Chinese draak precies het tegenovergestelde: een keizerlijk symbool van geluk, wijsheid, en macht. De Chinese Lóng (draak) was langgerekt en slangachtig, doorgaans zonder vleugels, en werd afgebeeld in sierlijke, vloeiende beweging door wolken of water. Volgens filosoof Wang Fu had de draak kenmerken van negen dieren: de hoorns van een hert, het hoofd van een kameel, de oren van een koe, de ogen van een demon, de nek van een slang, de buik van een mossel, de schubben van een karper, de klauwen van een adelaar en de zolen van een tijger.
Al in Middeleeuwse iconen uit Rusland is deze Oosterse invloed goed te zien. In hun iconen zien we langgerekte draken, zoals de Chinese Lóng, maar ook de vleermuisvleugels van de Europese draak. Russische kunstenaars werden duidelijk beïnvloed door zowel de Europese als de Chinese tradities.
Gustave Moreau – St Joris en de Draak
Odilon Redon – St Joris en de Draak
Moderne draken
Dankzij de handel met China kwamen ook steeds meer afbeelding van Oosterse draken naar Europa. In modernere schilderijen van Sint Joris en draak zijn daardoor meer Chinese invloeden te zien. Odilon Redon en Salvador Dalí toonden de draak als een dun geschubd, slangachtig wezen — ver verwijderd van het gedrongen, vuurspuwende monster uit de middeleeuwse bestiaria.
De draak van Sint Joris heeft nooit één vaste gedaante gehad. Elke kunstenaar greep terug op de dieren en angsten van zijn eigen tijd — en zo vertelt de draak uiteindelijk meer over de tijd waarin kunstenaars hem schilderden dan over het monster zelf.
Meer heiligenverhalen?
Lees ook de andere artikelen uit de kunstbijbel:
