Jozef: Man in de schaduw van de kribbe

Eeuwenlang leek Jozef slechts een figurant in de kerststal. In kunstwerken had hij vaak een bescheiden rol. Guido Reni had wél aandacht voor zijn vaderlijke liefde, als pleegvader van Jezus. Waarom heeft Jozef zo’n ambivalente rol?

In het Uffizi Museum in Florence hangt een intiem schilderij van de geboorte van Jezus, gemaakt door de Florentijnse kunstenaar Filippo Lippi. We zien de handen van god uit de hemel, die de Heilige Geest – als duif – naar Jezus stuurt. Maria kijkt het kindje in de kribbe liefdevol aan en rechts op het doek is Johannes de Doper te zien. In de vredige tafereel valt het bijna niet op, dat er iemand ontbreekt. Lippi heeft Jozef weggelaten, alsof hij niet bij de geboorte van Jezus aanwezig is geweest!

Jozef

Ook op andere schilderijen uit de renaissance heeft Jozef vaak een beperkte rol. Vaak staat hij afgebeeld aan de rand van het schilderij, duidelijk minder prominent dan Maria. In het geboortetafereel van Geertgen tot Sint Jans staat hij in de schaduw, nauwelijks zichtbaar in het schaarse licht. Jan Gossaert verstopte Jozef in een nis op de achtergrond van het schilderij, terwijl de drie koningen Jezus eer komen bewijzen.

Soms lijkt hij eerder een grootvader. Hij heeft dan grijze haren en is een beetje wankel, of zit zelfs te slapen, zoals in het tafereel dat Giotto schilderde in de Scrovegni-kapel in Padua. Andere kunstenaars benadrukken zijn beroep van timmerman, die bezig is met huishoudelijke klusjes. Duidelijk is dat hij gewoon een sterveling is en niet dezelfde religieuze betekenis heeft als Jezus of Maria.

Renaissancekunstenaars volgen hiermee de Bijbel, waarin Jozef wordt beschreven als een oude man. Hij was veel ouder dan Maria – volgens sommige vroege bronnen wel 90 jaar. Jozef was slechts de pleegvader van Jezus, niet meer in staat zelf kinderen te krijgen. Maria was zwanger van de Heilige Geest. Volgens de triniteitsleer waren Vader (God), Zoon (Jezus) en de Heilige geest drie verschijningsvormen van dezelfde goddelijke persoon. Jozef speelt in de Bijbel een kleine rol: zijn laatste verschijning is wanneer Jezus 12 jaar oud is, en zijn dood wordt niet eens vermeld.

Gelijkwaardigheid

In de loop van de 15e eeuw nam de interesse voor Jozef toe. De Franse theoloog Jean Gerson betoogde dat Jozef erkenning verdiende als de aardse vader van Christus. Gerson geloofde ook dat Jozef jonger en fysiek sterker moet zijn geweest dan voorheen werd aangenomen om zijn vaderlijke taken te kunnen vervullen. Dit zorgde voor eerherstel van Jozef binnen de katholieke kerk.

Kunstwerken van de geboorte van Jezus beginnen nu vaker Jozef en Maria gelijkwaardig af te beelden. Lorenzo Lotto schilderde hen naast elkaar rond de kribbe van Jezus. Ook in een schilderij van Rembrandt hebben ze gezamenlijk hun armen om hem heen geslagen. Jozef wordt nu echt neergezet als vader, die Jezus liefheeft en beschermt.

Guido Reni

De liefde van Jozef voor Jezus staat ook centraal in een reeks schilderijen van de Italiaanse barokkunstenaar Guido Reni. Hij durft Maria zelfs helemaal weg te laten. We zien Jozef, nog steeds als oude man, met Jezus in zijn armen. Het lijkt een scene tijdens de vlucht naar Egypte, want op sommige versies is op de achtergrond een engel met de ezel en Maria te zien.

Reni maakte zes versies van het schilderij, waarop Jozef met een goudgele mantel is afgebeeld. Kunsthistorici hebben vaak gewezen op de moeilijke relatie die Reni met zijn vader had. Reni kwam uit een familie van muzikanten en zijn vader Daniele hoopte dat Guido in zijn voetsporen zou treden. Door voor het kunstenaarsvak te kiezen, stelde hij zijn vader dus ernstig teleur. De schilderijen van Jozef zouden de vaderliefde tonen, die hijzelf zo had gemist.

Jozefs reis van randpersonage naar liefdevolle vader weerspiegelt bredere verschuivingen in hoe de kerk en de samenleving het vaderschap waardeerden. Schilders als Reni toonden de behoefte aan een vader die er écht is. Juist in de hedendaagse tijd, waarin mannen en vrouwen een steeds gelijkwaardigere rol in de opvoeding krijgen, is dat een boodschap die aanspreekt.

Meer heiligenverhalen?

Lees ook de andere artikelen uit de kunstbijbel: