Wat waren de duivelse verleidingen voor Sint Antonius Abt?

Sint Antonius Abt had zich teruggetrokken in de woestijn om te bidden. Maar zijn geloof werd op de proef gesteld door duivelse verleidingen. In de kunst zijn de verleiding van de heilige Antonius iedere generatie weer anders. Wat zegt het verhaal van Sint Antonius Abt over het tijdsbeeld?

Sint Antonius Abt, ook wel Sint Antonius de Grote genoemd, werd geboren in Egypte. Na de dood van zijn ouders gaf hij al zijn bezittingen weg aan de armen en trok hij zich terug in de woestijn. Hij leefde een teruggetrokken bestaan dat geheel gewijd was aan gebed. Sint Antonius wordt daarom ook wel gezien als de eerste monnik, ondanks dat er in de 3e eeuw nog geen kloosters bestonden. Samen met Sint Hieronymus en Sint Egidius behoort hij tot de belangrijkste heremieten in het christendom.

Verleidingen

In de Legenda Aura staat beschreven dat het geloof van Sint Antonius Abt in de woestijn op de proef werd gesteld. Jheronimus Bosch gebruikte het verhaal van Sint Antonius Abt voor vier schilderijen. Sint Antonius was de patroonheilige van het Antonietenhospitaal in ‘s-Hertogenbosch, Bosch’ woonplaats. Maar bovenal symboliseerde Sint Antonius Abt de strijd tegen wereldse verleidingen en het vasthouden aan het geloof – thema’s die centraal stonden in het christendom.

In de Middeleeuwse kunst waren de verleidingen van Sint Antonius een favoriet onderwerp, omdat het de mogelijkheid gaf duivelse wezens te schilderen. De fantastische en monsterlijke wezens in Bosch’ De Verzoeking van de Heilige Antonius zijn vaak een soort kruising tussen mens en dier. Zo zien we een wezen met een menselijk lichaam en het hoofd van een vogel, dat op schaatsen over een bevroren rivier glijdt (linkerpaneel), een muzikant met een varkensneus (middenpaneel) en een soort vis met een man in zijn buik (middenpaneel). De duivel komt in vreemde vormen…

Prenten

Ook de Duitse graficus Martin Schongauer waagde zich aan een prent van de Sint Antonois Abt. Op de gravure staat de heremiet omgeven door duivels met vissenlijven, vleermuisvleugels en angstaanjagende dierenkoppen. Ze trekken aan de heilige alsof ze hem letterlijk naar het kwade willen trekken. De prent verspreidde zich razendsnel over Europa en werd in 1487 nageschilderd door Michelangelo.

Mogelijk was de prent ook een bron van inspiratie voor het Isenheimaltaar van Matthias Grünewald. Op de buitenpanelen van het altaarstuk staan Sint Paulus en de verzoeking van Sint Antonius Abt. De woestijn heeft plaatsgemaakt voor een woest berglandschap. Maar de monsters zijn opnieuw een mengelmoes van mens en dier. Middeleeuwse kunstenaars zagen de duivel (in de vorm van monsters) dus als de belangrijkste verleiding van Sint Antonius.

**Martin Schongauer** – de Verzoeking van Sint Antonius Abt
**Michelangelo** naar **Martin Schongauer** – de Verzoeking van Sint Antonius Abt
**Matthias Grünewald** – Isenheimaltaar

Seksuele verleidingen

In 1874 schreef de Franse schrijver Gustave Flaubert een hervertelling van de verzoeking van de heilige Antonius. Flaubert legt in zijn verhaal nadruk op de verleidingen van de knappe Ammonaria, een van de vriendinnen van zijn zus. Antonius moet strijden tussen zijn verlangen naar deze vrouw en zijn religieuze overtuiging om trouw te blijven aan God.

Het boek van Flaubert zorgt voor een opleving het thema in de beeldende kunst. De Duitse kunstschilder Lovis Corinth en de Fransman Paul Cézanne benadrukken de seksuele verleidingen van Sint Antonius door een naakte vrouw af te beelden. Al is de duivel (in rood, met hoorntjes) nooit ver weg. De monsterlijke wezens zijn in de 19e eeuw helemaal verdwenen. Lust is nu de belangrijkste verleiding van de katholieke sint.

**Lovis Corinth –** de Verleidingen van Sint Antonius
**Paul Cézanne –** de Verleidingen van Sint Antonius

Surrealistisch verleidingen

In 1945 organiseerde filmregisseur Albert Lewin een kunstwedstrijd over “De Verzoeking van Sint Antonius”. Twaalf surrealistische kunstenaars, waaronder Salvador Dalí, Max Ernst en Leonora Carrington, deden mee aan de competitie. Het heiligenverhaal van Sint Antonius Abt leende zich goed voor surrealistische kunst vanwege de mogelijkheid tot het verbeelden van vreemde wezens en verleidingen.

Uiteindelijk won Max Ernst de wedstrijd met een schilderij van een liggende Antonius in een rode mantel. Hij wordt belaagd door monsterlijke wezens, die op lijken te gaan in de begroeiing en de rotspartijen van het landschap. Maar uiteindelijk werd Salvador Dalí’s inzending met olifanten op lange poten bekender voor het grote publiek. Op de rug van de dieren staan de verleidingen en begeerten van de sint, zoals een naakte vrouw.