Kaartspelers na werktijd: Cézannes duurste schilderij

Na een lange dag op het landgoed Jas de Bouffan pakten de arbeiders hun kaarten. Ze hadden geen idee dat hun simpele tijdverdrijf zou uitgroeien tot een van de meest iconische en kostbaarste kunstwerken ter wereld. Wat is het verhaal achter de beroemde kaartspelers van Paul Cézanne?

Paul Cézanne kwam uit een rijke familie. Zijn vader Louis-Auguste Cézanne was bankier en kocht in 1859 landgoed Jas de Bouffan in de omgeving van Aix-en-Provence. Jas de Bouffan betekent ‘huis van de wind’ in het Provençaals. De familie Cézanne bracht de zomers door in het grote 18e-eeuwse huis. Cézanne schilderde het gebouw en de tuinen op tientallen schilderijen en aquarellen. Vanaf het landgoed maakte hij ook de schilderijen van de Mont Saint Victoire.

Jas de Bouffan

Maar tientallen jaren voordat hij Jas de Bouffan schilderde, was Cézanne nog student in Aix. Rond 1860 studeerde hij aan de rechtenfaculteit, maar had hij al interesse in schilderkunst. Hij maakte op de muren van de grote salon van Jas de Bouffan vier allegorische schilderijen van de seizoenen. De schilderingen behoren tot zijn vroegste werken. Hij signeerde de doeken als ‘Ingres’, een verwijzing naar Jean-Auguste-Dominique Ingres, wiens klassieke werken hij haatte.

Cézanne was nog maar twintig jaar en besloot na het maken van de muurschilderingen om in Parijs schilderkunst te gaan studeren. Hij werd hiertoe aangemoedigd door zijn schoolvriend Emile Zola, die al naar Parijs verhuist was om te schrijven. Tot grote teleurstelling van zijn vader, schreef Paul Cézanne zich in bij een kunstacademie. Hij ontmoette er andere kunstenaars, zoals Camille Pissarro en Paul Guillaumin. Samen met hen experimenteerde Cézanne met het impressionisme.

Werknemers

Maar Aix-en-Provence was nooit ver weg in Cézannes gedachten. Vaak reisde hij op en neer tussen Parijs en de Provence. In Zuid-Frankrijk waren zelden modellen voor handen en daarom schilderde hij vaak zichzelf, zijn vrouw of zijn zoon. Maar rond 1890 begon hij een aantal schilderijen te maken waarop enkele arbeiders van het landgoed Jas de Boufan stonden afgebeeld. In de traditie van Millet en Van Gogh schilderde hij zo boerenjongens, als verheerlijking van het simpele leven. Hun pleziertje zat hem in het roken van een pijp of het drinken van een glas wijn.

Cézanne maakte meerdere schilderijen van dezelfde man met in een kenmerkende snor. Soms draagt hij een rode das om zijn nek, vaak heeft hij een blauwe boerenkiel aan. Het waren vingeroefeningen voor Cézanne, waarin hij vaak de effecten van kleur onderzocht (post-impressionisme). In sommige schilderijen gebruikt hij op de achtergrond dezelfde blauwe kleur als de kleren van de man. Hij onderzoekt dan hoe hij toch het gevoel van diepte kan blijven behouden, door slim gebruik van schaduwwerking.

Kaartspelers

In 1890 begon Cézanne aan een serie schilderijen van kaartspelers. Dezelfde landwerkers van de individuele schilderijen zitten nu een spelletje te spelen na hun werk. De eerste twee schilderijen hadden nog complexere compositie met vier of vijf personen. Maar uiteindelijk versimpelt Cézanne het beeld tot twee kaartspelers. Deze latere werken voelen intiemer en zijn losse geschilderd in verschillende bruintinten.

Het thema van kaartspelers was niet nieuw. In de 17e en de 18e eeuw hadden Nederlandse en Franse kunstenaars, zoals David Teniers en de broers Le Nain, kaartspelers geschilderd. De speelse schilderijen hadden een moralistische ondertoon: ‘wees voorzichtig met gokken’. Maar dit is in de schilderijen van Cézanne volledig verdwenen. In zijn werk is het kaartspel een prettige onderbreking van het eentonig landleven. Het enige verzetje van de arbeiders na een lange dag werken.

Duurste schilderij

In 2011 kocht de koninklijke familie van Qatar een versie van de kaartspelers voor hun nieuwe kunstmuseum. Met 250 miljoen dollar was het schilderij destijds het duurste schilderij aller tijden, totdat de Salvator Mundi van Leonardo da Vinci deze eer overnam. Deze ongelooflijke prijs laat zien hoe gewaardeerd de schilderijen van de kaartspelers tegenwoordig is. Het doek is sinds de aankoop nog niet tentoongesteld in Qatar. De overige doeken hangen in het Musée d’Orsay, het Metropolitan Museum of Art, de Barnes Collection en het Courtauld Instituut.

Vader Cézanne was bang dat zijn zoon een mooie carrière zou vergooien door in de schilderkunst te gaan. Hij kreeg ongelijk. Cézanne is als kunstschilder beroemder geworden dan hij als advocaat ooit zou kunnen zijn. Het familiehuis Jas de Bouffan is tegenwoordig een bedevaartsoord voor liefhebbers van zijn kunst. Het landhuis wordt op dit moment gerestaureerd, maar is daarna weer te bezoeken voor kunstliefhebbers. Misschien dat het huidige personeel met u wel een kaartje wil leggen!