de Kalender van de Gebroeders van Lymborch

De Très Riches Heures du duc de Berry behoort tot de absolute hoogtepunten van de middeleeuwse boekverluchting. De twaalf kalenderbladen, gemaakt door de gebroeders van Lymborch, worden wereldwijd geroemd om hun schoonheid, hun oog voor detail en hun vernieuwende aanpak. Wat maakt dit getijdenboek, geschapen door drie jonge broers uit Nijmegen, zo bijzonder?

Het moet hebben gevoeld als een wereldreis. Drie jonge Nijmeegse broers, de jongste slechts 10 jaar oud, reisden in 1398 naar Parijs om in de leer te gaan bij goudsmit Alebret de Bolure. De gebroeders van Lymborch, kinderen nog, uit het bescheiden hertogdom Gelre zouden hier worden opgeleid tot ambachtslieden in de kunst. De jongens kwamen uit een familie van kunstenaars: Hun vader was beeldsnijder in Nijmegen, hun oom, de beroemde Johan Maelwael, werkte voor de hertog van Bourgondië. Waarschijnlijk was het aan hem te danken, dat de jongens in Parijs in de leer mochten.

Verluchte Bijbels

Na hun leertijd kregen de jongste broers, Johan en Paul, van de Bourgondische hertog Filips de Stoute de opdracht om een Bijbel te verluchten. Vier jaar lang werkten ze in Parijs aan de verfraaiing van een Bible Moralisée (Manuscript 166 in de Bibliothèque nationale de France). Een Bible moralisée bevatte tekstfragmenten uit de Bijbel met daarbij telkens twee miniaturen. De eerste miniatuur toont het Bijbelverhaal en het tweede geeft theologische of ‘moraliserende’ uitleg. Het schilderen van de honderden miniaturen kostte jaren. Alleen de allerrijksten konden zich daarom zo’n manuscript veroorloven.

Na de dood van Filips de Stoute werden de broers in dienst genomen door zijn broer, hertog Jan de Berry (zie stamboom). Meteen betaalde Jean de Berry maar liefst 21 goudstukken om te werken aan een getijdenboek, de Belles Heures du Duc de Berry (tegenwoordig in de collectie van Met Cloisters). In een getijdenboek stonden alle psalmen, teksten en gebeden die nodig waren bij de privé-devotie. Na vijf jaar was het werk af. Jean de Berry was verrukt met het resultaat: als dank gaf hij Paul van Lymborch een klein paleis in Bourges en een gouden ring met een smaragd voor de andere broers.

Très Riches Heures du Duc de Berry

Rond 1410 gaf Jean de Berry de drie broers Paul, Herman en Johan de opdracht voor een tweede getijdenboek, dat hun absolute meesterwerk zou worden. In het boek staan gebeden voor alle tijden van de dag (getijden) versierd met taferelen uit het leven van de heilige maagd Maria en Jezus. Voor de passietijd en speciale misvieringen namen de gebroeders van Lymborch extra teksten op. Ook voegden ze teksten toe uit de evangelies en heiligenverhalen.

De Très Riches Heures (collectie Musée Condé, Château de Chantilly) is misschien wel het meest luxe getijdenboek dat in de middeleeuwen is geproduceerd. Jean de Berry liet het boek voorzien van paginagrote miniaturen. De miniaturen vallen op door het vele gebruik van blauw, gemaakt van het kostbare lapis lazuli, dat helemaal uit Afghanistan moest komen. Hiermee benadrukte Jean de Berry zijn enorme rijkdom.

Kalender

Veel getijdenboeken begonnen met een kalender, waarop de heiligen en feestdagen waren opgenomen. In de Très Riches Heures du Duc de Berry gebruikten de gebroeders van Lymborch een volledige pagina per maand. Bovenaan ieder blad staat de zonnewagen in een halve cirkel met daaromheen de dierenriem. Bij iedere maand geeft een gouden lijntje de overgang tussen twee sterrenbeelden aan. Deze astronomische benadering was een vernieuwing voor getijdenboeken.

Centraal op de kalenderpagina’s stond een grote miniatuurschildering. In de miniaturen is er veel aandacht voor het ploegen van het land, het oogsten van de gewassen en de veehouderij. Maar de gebroeders van Lymborch schilderden ook hoofse taferelen, zoals het grote nieuwjaarsbanket van opdrachtgever Jean de Berry in de maand januari. Ook een verloofd paar (maand april), mogelijk een van Jean de Berry’s dochters, komt terug in meerdere prenten. De broers verbinden zo het leven aan het hof met de land waarover ze regeren.

-> klik op de pijltjes om de andere maanden te zien

Kastelen

Op de achtergrond van veel maanden staan prominent Franse kastelen uit de Middeleeuwen. Niet altijd waren de kastelen eigendom van Jean de Berry zelf, maar soms ook van de Franse koning (zijn broer Karel de Wijze) of de hertog van Anjou (zijn broer Lodewijk I). Sommige kastelen bestaan tegenwoordig niet meer zoals het Hôtel de Nesle (mei) of het middeleeuwse Louvre (oktober). In de kastelen laten de gebroeders van Lymborch hun vaardigheid zien in het schilderen van perspectief.

Het lijkt vanzelfsprekend om het weer aan te passen aan de tijd van het jaar. Toch was dit in veel getijdenboeken niet het geval. De achtergrond was in alle prenten gewoon een simpele lucht met eventueel wat wolkjes. Maar bij de kalender van de gebroeders van Lymborch is er juist veel aandacht besteed aan de weersomstandigheden: Sneeuw in februari, verdroogde tarwe in augustus en verkleurde bomen in december.

-> klik op de pijltjes om de andere maanden te zien

Details

Maar de echte kracht van de kalenderbladen van de gebroeders van Lymborch is het oog voor detail. De kraaien op zoek naar voedsel (februari/oktober), de zwemmende boeren (augustus) of de rijkversierde schalen van het banket (januari): in iedere maand is er veel te zien. Soms helpen de details ook om personen te herkennen. Zo draagt de verloofde vrouw in april een gouden ketting met parels, die opnieuw te zien is in de prent van mei. Ondanks dat de vrouw nu een andere jurk aan heeft, is ze zo dus nog steeds herkenbaar.

Wie goed kijkt ziet ook veel humoristische taferelen. Zo zitten de boeren in februari zonder ondergoed bij de haard, zodat hun geslachtsdelen te zien zijn. Ook bij een bukkende druivenplukker in september kunnen we onder de rok kijken. Of wat te denken van de vogelverschrikker in oktober, terwijl op de voorgrond de vogels alle zaden aan het oppikken zijn?

-> klik op de pijltjes om de andere maanden te zien

Italiaanse invloed

In de prenten is goed te zien dat de gebroeders van Lymborch op de hoogte waren de van laatste ontwikkelingen van de schilderkunst in Italië. Zo hebben verschillende kunsthistorici opgemerkt dat het bouwwerk in ‘de Zuivering van de Maagd Maria’ is overgenomen van een fresco van Taddeo Gaddi. Ook de jachtpartij in het kalenderblad van december is gekopieerd van een Italiaanse schets van Giovannino de’Grassi.

Hierdoor hebben sommige kunsthistorici geopperd dat de gebroeders van Lymborch (of een van hen) mogelijk een reis naar Italië gemaakt hebben. Hier zouden ze dan in aanraking zijn gekomen met de Italiaanse kunstwerken. Definitief bewijs voor de stelling is echter nooit geleverd. Het is net zo goed mogelijk dat ze prenten en tekeningen van Italiaanse kunstwerken tot hun beschikking hadden, waardoor ze ook in Frankrijk kennis konden nemen van de nieuwste kunstwerken.

Dood van de Gebroeders van Lymborch

In 1416 kwamen de gebroeders van Lymborch plotseling om het leven. De precieze omstandigheden van hun dood zijn nooit opgehelderd. Maar aangezien de pest in deze jaren door Europa raasde, wordt vaak aangenomen dat ze door deze epidemie zijn gestorven. De Très Riches Heures du Duc de Berry was op dat moment nog niet voltooid. De onafgemaakte miniaturen werden rond 1430-1440 voltooid door Barthélemy van Eyck, die bekend staat om zijn gebruik van schaduwen. Dit is goed te zien in de prenten van maart en oktober. De kastelen en het landschap op de achtergrond zijn waarschijnlijk nog van de hand van de gebroeders van Lymborch, maar de figuren op de voorgrond zijn van Van Eyck.

Rond 1480 legde Jean Colombe de laatste hand van aan de Très Riches Heures du Duc de Berry. Hij voltooide de nog ontbrekende prenten in zijn eigen stijl. Vaak plaatste hij grote miniaturen in lijsten van marmer en gouden zuilen. In de prent van de Man van Smarten schilderde hij zijn opdrachtgever, de hertog Karel I van Savoye. We weten zo zeker dat de prent na 1482 gemaakt moet zijn, dus ruim 70 jaar na het werk van de gebroeders van Lymborch.

-> klik op de pijltjes om de andere maanden te zien

Tentoonstelling

De afgelopen jaren zijn de miniaturen van de gebroeders van Lymborch gerestaureerd. Hiervoor zijn de twaalf kalenderbladen los gehaald uit de kaft van het boek. In het Musée Condé, zo’n 50 kilometer buiten Parijs, worden de miniaturen van de gebroeders van Lymborch uit de Très Riches Heures du duc de Berry vanaf 7 juni tijdelijk tentoongesteld. Tijdelijk zal het hierdoor mogelijk zijn om alle twaalf kalenderbladen gelijktijdig te zien. Bij voorgaande tentoonstellingen lag het boek altijd opengeslagen op slechts één pagina. Daarnaast zullen andere boeken te zien zijn, waaronder les Belles Heures overgekomen uit het Metropolitan Museum of Art. Het is een unieke tentoonstelling. De verluchte bladen uit Très Riches Heures du duc de Berry  zijn tientallen jaren niet te zien geweest en na deze tentoonstelling zullen ze weer voor tientallen jaren verdwijnen om de miniaturen te beschermen voor het licht.

Lees alles over de expositie op de website van het Chateau de Chantilly.

Meer artikelen lezen?

Lees ook onze andere artikelen over kunstwerken die gemaakt werden in serie: