Dankzij het schilderij van Diego Velazquez kent zelfs na 400 jaar iedereen de overgave van Breda. Na het beleg van Spanjaarden overhandigde Justinus van Nassau de sleutels van Breda aan de Spaanse legeraanvoerder Ambrogio Spinola. Toch is er geen enkel historisch bewijs dat dit tafereel ooit heeft plaatsgevonden.
In 1590 had Prins Maurits van Oranje Breda ingenomen met een slimme list. Hij liet zich met zijn soldaten ’s nachts op een turfschip de stad binnenvaren en kon vervolgens gemakkelijk het kasteel innemen. Met deze verrassingsaanval veroverde hij de stad op de Spanjaarden. Een tijdlang was het vervolgens rustig in Breda. Maar na het twaalfjarig bestand (1609-1621) werden de oorlogshandelingen weer opgevoerd. In de zomer van 1624 sloten de Spanjaarden Breda af van de buitenwereld. Geen mensen, maar vooral geen voedsel, kon de stad meer binnenkomen. Pogingen van Frederik Hendrik om de stad te bevoorraden liepen op niets uit. Op 2 juni 1625, deze week 400 jaar geleden, zag de stad zich daarom gedwongen om zich over te geven aan de Spanjaarden na een beleg van 11 maanden.
de Overgave van Breda
In opdracht van de Spaanse koning Filips IV schilderde de Spaanse kunstschilder Diego Velazquez de verovering op Breda. Velazquez koos ervoor om niet het beleg zelf, maar de overgave van de stad weer te geven. Volgens historische bronnen kregen de Nederlanders op 5 juni 1625 de kans om de stad te verlaten. Soldaten kregen het privilege om hun beroepskleding en vlaggen te dragen. Bovendien had legeraanvoerder Ambrosio Spinola zijn leger de opdracht te geven om de Nederlanders niet uit te jouwen of te vernederen. De Spanjaarden zagen in dit genereuze gebaar een teken van hun hoffelijkheid en overmacht.
Om de Spaanse overwinning te vieren schreef Caldéron de la Barca een toneelstuk over het beleg van Breda voor de Spaanse koning. Het toneelstuk eindigt met een scène waarin Justinus van Nassau de sleutel van de stad overdroeg aan Ambrogio Spinola. Mogelijk was dit toneelstuk de inspiratie voor het schilderij van Velazquez. Er zijn namelijk geen historische bronnen waaruit blijkt dat een sleuteloverdracht daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.
Jan van Ravesteyn – Justinus van Nassau / Diego Velazquez – Justinus van Nassau in de Overgave van Breda
Ambrogio Spinola
Ambrogio Spinola was de meest succesvolle legeraanvoerder van de Spanjaarden. Hij ontving de Orde van het Gulden Vlies na zijn verovering van Oostende en versloeg in 1620 Frederik V van de Palts. Velazquez kende Spinola persoonlijk. Ze reisden in 1629 samen naar Italië, Spinola’s geboorteland. Spinola’s portret in de Overgave van Breda is daarom zeer gelijkend. Mogelijk poseerden ook andere Spaanse generaals voor Velazquez, maar geen van hen is tot op heden geïdentificeerd.
Voor het portret van Justinus van Nassau had Velazquez een probleem. Hij had hem nooit ontmoet en er waren aan het Spaanse hof geen portretten beschikbaar, waarop hij zijn schilderij kon baseren. Hij moest daarom improviseren. Justinus was tijdens de overgave van Breda 65 jaar oud. Op een portret van Jan van Ravesteyn zien we hem met wit haar en een baard. De man op het schilderij van Velazquez lijkt er weinig op.
de Nederlandse vlag / de Legerstaf / de Lansen
Symbolen
De jonge Justinus is niet het enige foutje in de schilderij van Velazquez. Zo schilderde hij de Nederlandse vlag in verkeerde volgorde. Het oranje-wit-blauw – pas in de Bataafse republiek werd het oranje vervangen door het huidige rood – is in de Overgave van Breda daarom blauw-oranje-wit. Het is duidelijk dat Velazquez weinig kennis had van de opstandige Nederlanden.
Liever schilderde Velazquez de overmacht van de Spanjaarden. De Spanjaarden zijn daarom in overtal ten opzichte van de Nederlanders. Bovendien stralen zij macht uit doordat ze hun lansen fier in de lucht steken. In Spanje staat het schilderij daarom bekend als Las Lanzas (de lansen). De rechte lansen van de Spanjaarden steken af tegen de rommelige hellebaarden van de Nederlanders. Hiermee benadrukt Velazquez de orde binnen het Spaanse leger.
Kleurperspectief (links) / Verkort perspectief in het paard (rechts)
Buen Retiro
Velazquez schilderde de Overgave van Breda voor de Salón de Reinos in het Buen Retiro-paleis. In deze troonzaal hingen 12 schilderijen met belangrijke militaire successen van het Spaanse leger. Hoewel de schilderijen door verschillende kunstenaars werden gemaakt, kwamen veel elementen in verschillende doeken terug. Zo creëeren de kunstenaars dieptewerking door een landschap op de achtergrond te plaatsen. Door een paard in verkort perspectief weer te geven op de voorgrond, wordt het gevoel van diepte vergroot.
De Spaanse militairen zijn op alle schilderijen herkenbaar aan een rood-roze doek om hun wapenrusting. Ook zijn de lansen op verschillende schilderijen geschilderd, al zijn het er nergens zoveel als in de Overgave van Breda. Het Buen Retiro paleis raakte begin 19e eeuw in verval en is daarom afgebroken. Tegenwoordig ligt het grote Retiro-stadspark in Madrid op de plaats van het paleis. De schilderijen uit de troonzaal, waaronder ook de Overgave van Breda, hangen sindsdien in het Prado Museum.
Jusepe Leonardo – De overgave van Juliers
Antonio de Pereda y Salgado – De verovering van Genua door de tweede markies van Santa Cruz
Francisco de Zurbarán – De verdediging van Cadiz tegen de Engelsen
Juan Bautista Maíno – Het herstel van Bahia
Vicente Carducho – De verovering van de Plaza de Constanza
Jusepe Leonardo – De verovering van Brisach
Vicente Carducho – De verovering van Rheinfelden
Eugenio Cajés – De herovering van het eiland Puerto Rico door Don Juan de Haro
Felix Castelo – De herovering van het eiland San Cristobal door Don Frederik van Toledo
Het aardige is de historische onderbouw. Of het gebrek eraan. Maar ook de overige schilderijen.
Prima artikel maar er is nog veel meer over te vertellen. In de hal van het stadhuis op de Grote Markt van Breda hangt een mooie copie van las Lanzas op ware grootte. Uiteraard niet zo spectaculair als het origineel maar toch de moeite waard.