Ergens voor de Finse kust ligt een Nederlandse kunstschat verborgen. In de diepe wateren van de Oostzee bevindt zich een scheepswrak met schilderijen van Gerard Dou, Philips Wouwerman en Paulus Potter. Hoe zijn deze gezonken meesters daar terecht gekomen? Wat is de staat van de schilderijen?
In één van de duurste grachtenpanden van Amsterdam was een schitterende collectie met Hollandse schilderkunst verzameld. Een bezoek moet een unieke ervaring zijn geweest, die alleen was weggelegd voor kunstenaars, koningen en rijke burgerlui. Aan de muren hingen schilderijen van Gabriël Metsu, Rembrandt van Rijn, Jan Steen en Paulus Potter. Het huis in de Gouden Bocht op de Herengracht was eigendom van houthandelaar Gerrit Braamcamp. Na de dood van zijn tweede vrouw was hij kunst gaan verzamelen.
De collectie van Braamcamp is misschien wel de meest exclusieve privéverzameling van Nederlandse schilderkunst aller tijden. Zo bezat hij Rembrandts enige zeeschilderij ‘Christus in de storm op het meer van Galilea’. Het doek is tegenwoordig vooral beroemd omdat het in 1990 gestolen werd uit Isabella Stewart Gardner Museum in Boston en nog steeds onvindbaar is. Maar het topstuk van Braamcamps verzameling was ‘de Kraamkamer’ van Gerard Dou. In de 17e eeuw werd dit drieluik gezien als Dou’s beste schilderij. Op een veiling in 1696 bracht het schilderij 4025 gulden op. Ter vergelijking: op dezelfde veiling kostte het Melkmeisje 175 gulden.
Gabriël Metsu – Briefschrijvende man
Rembrandt van Rijn – Christus in de storm op het meer van Galilea
Jan Steen – de Schoolklas
Gerard Dou
Gerard Dou behoorde eeuwenlang tot de absolute grootmeesters van de Nederlandse schilderkunst. Johann Heinrich Wilhelm Tischbein stelde: ‘Een goede Nederlandse kunstcollectie moet een zelfportret van Rembrandt, een tekening van Rubens en een schilderij van Dou bevatten.’ Ook Dous leerlingen Frans van Mieris en Gabriël Metsu werden hooggewaardeerd. Samen vormden ze de Leidse fijnschilders, die erom bekend stonden zo gedetailleerd te schilderen dat hun penseelstreken onzichtbaar waren. Na de opkomst van de fotografie in de 19e eeuw is het werk van Dou uit de mode geraakt. Onder invloed van het impressionisme kregen schilders met een losse toets, zoals Frans Hals en Rembrandt, meer aandacht.
Binnen het oeuvre van Dou gold ‘de Kraamkamer‘ als het absolute hoogtepunt. Het schilderij bracht zijn favoriete genrethema’s samen. Op het middenpaneel geeft een jonge moeder haar kind de borst in een rijke interieur. Het linkerpaneel toont een avondschool, waar jongelingen studeren. Op het rechterpaneel steek een wetenschapper een kaars aan. Samen vormen de schilderijen een allegorie gebaseerd op een uitspraak van Aristoteles, die stelt voor succes drie dingen nodig zijn: talent (midden), scholing (links) en praktijk (rechts).
Veiling van de Collectie Braamcamp
Wat is er met de collectie Braamcamp gebeurd? Het geldt als een van donkerste bladzijdes uit de geschiedenis van het Nederlands kunstbezit. Na Braamcamps dood in 1771 werd een grote veiling georganiseerd. Vertegenwoordigers van vorstenhuizen en rijke verzamelaars uit heel Europa reisden naar Amsterdam voor de belangrijkste veiling van de 18e eeuw. Nederlandse kunstwerken kwamen na de veiling over de hele wereld terecht.
De Russische keizerin Catherina de Grote stuurde haar speciale gezant Dmitri Golitsyn naar de Braamcamp-veiling. Voor het onwaarschijnlijke bedrag van 14000 gulden wist hij ‘De kraamkamer’ van Gerard Dou te bemachten. Daarnaast kocht hij twee interieurs van Metsu, twee landschappen van Wouwerman, een dorpstafereel van Van Goyen, een interieur van Van Ostade en het tweede topstuk van de veiling: ‘Ossendrift’ van Paulus Potter. Uit het Braamcamp kabinet kocht Golitsyn voor zichzelf een aardig stadsgezicht van Amsterdam: ‘de Munttoren gezien vanaf de Singel’ van Jan ten Compe.
Vrouw Maria: de Gezonken Meesters
Catherina de Grote had twee topstukken van de veiling binnengehaald, alleen Rembrandts ‘Christus in de storm op het meer van Galilea’ was aan haar neus voorbij gegaan. Voor het vervoer naar Rusland regelde Golitsyn plek op het handelsschip ‘Vrouw Maria’, dat over de Oostzee naar Sint Petersburg zou varen. Kapitein Reynoud Lourens ging met de geheime vracht voor keizerin Catherina op weg naar Rusland. Op 23 september 1771 passeerde hij het Deense slot Kronborg, waar tol betaalde voor het passeren van de Sont.
Twee weken later kwam het schip in een storm terecht op de Oostzee. Het raakte uit koers en liep aan de grond bij het eiland Jurno. Ondanks reddingspogingen van de bemanning konden ze niet voorkomen dat het schip water maakte. Twee dagen later verdween het schip onder de golven. In het ruim lagen zo’n 30 kunstwerken, die verloren gingen met het schip. De kraamkamer van Dou kennen we sindsdien alleen nog dankzij een kopie van Willem Joseph Laquy. Van de Ossendrift van Potter is alleen een ruwe schets bewaard gebleven. Het enige overlevende schilderij dat Golitsyn aankocht op de Braamcamp-veiling is het stadsgezicht op Amsterdam. Het doek was immers voor zichzelf en niet voor Catherina de Grote en was daarom niet op het schip aanwezig. Het doek is tegenwoordig onderdeel van de collectie van het Amsterdam Museum.
Paulus Potter – Vee in een wei (vergelijkbaar met Ossendrift)
Jan te Compe – de Munttoren gezien van het Singel
Wrak
Eeuwenlang is het onduidelijk geweest waar het wrak van Vrouw Maria verborgen lag, totdat het in 1999 werd gelokaliseerd door Rauno Koivusaari. Sindsdien zijn er meerdere plannen geweest om het wrak te lichten en te onderzoeken wat er van de schilderijen nog over is. Helaas heeft de Finse overheid besloten om deze plannen niet door te zetten. Tot grote frustratie van Rauno Koivusaari, de Russische overheid en veel kunstliefhebbers zullen we dus nooit weten of er nog iets over is van de Kraamkamer van Gerard Dou en de andere schilderijen.
Vanaf aanstaande zondag gaat een team van professionele en hobby-kunstenaars de gezonken meesters van de Vrouw Maria weer tot leven brengen. In een televisieserie staat wekelijks een schilderij centraal van Gerard Dou, Paulus Potter, Gabriel Metsu, Gerard ter Borch, Adriaen van Ostade en Philips Wouwerman. De Gezonken Meesters, gepresenteerd door Dionne Stax, is vanaf zondag 19 januari om 20.25 uur te zien bij Omroep MAX op NPO 1.
Wilt u geen enkel KunstVensters artikel meer missen? Abonneer u dan op onze nieuwsbrief of volg ons op Instagram of Facebook.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere kunstverhalen:
