Toneelstukken over heiligen waren razend populair in het 17e-eeuwse Spanje. Kunstenaars als Francesco de Zurbarán speelden hierop in door de heiligen af te beelden met herkenbare attributen uit hun levensverhaal. Hoe schilderde Zurbarán de vier beroemdste vrouwelijke heiligen, de virgines capitales?
De Comedias de Santas, toneelstukken over heiligen, waren razend populair in het 17e eeuwse Sevilla. Wekelijks waren er opvoeringen in de stad te zien waarin de wonderen in het leven van heiligen werden uitgebeeld. Vrijwel iedere inwoner kende daarom de belangrijkste heiligenlevens. Kunstenaars maakten hier gebruik van door heiligen vaak met voorwerpen uit hun levensverhaal af te beelden. Ook ongeletterden konden de heiligen zo herkennen.
Virgines Capitales
De vier belangrijkste vrouwelijke heiligen uit de 3e en 4e eeuw, de virgines capitales of hoofdmaagden, waren een favoriet onderwerp voor de Spaanse toneelstukken. Catharina van Alexandrië, Margaretha van Antiochië, Barbara en Dorothea werden vereerd vanwege hun vroomheid, waardoor ze als maagd stierven voor hun geloof. Deze vier heiligen werden specifiek ‘virgines capitales’ genoemd vanwege hun belangrijke rol bij de verspreiding van het geloof. Ze werden vervolgd om hun christelijke geloof en stierven een martelaarsdood.
De Spaanse kunstschilder Francesco de Zurbaran maakte in de 17e eeuw series schilderijen van heiligen voor kerken en kloosters. De opbouw was meestal hetzelfde: de heilige is ten voeten uit afgebeeld voor een donkere achtergrond. Vaak heeft ze één voet voor de andere staan en is ze gekleed in weelderige stoffen. Sommige heiligen hebben hun hoofd half naar boven gedraaid, als symbool van gebed. Anderen kijken je als toeschouwer recht aan, alsof ze je uitnodigen mee te bidden.
Catharina en Barbara
In de kunstgeschiedenis wordt Catharina van Alexandrië vaak afgebeeld met een gebroken rad en zwaard. Catharina weigerde de trouwen, omdat ze haar leven aan Jezus had gegeven. Het rad verwijst naar het werktuig waarmee ze werd gemarteld, het zwaard naar haar uiteindelijke onthoofding. Catharina, de geleerde prinses, vertegenwoordigde het intellectuele aspect van het geloof. Zij zou vijftig heidenen hebben bekeerd door haar welsprekendheid.
Barbara’s iconografie omvat een toren met drie ramen, als symbool voor de heilige drie-eenheid. Barbara was door haar vader opgesloten in een toren, vanwege haar christelijke geloof. Zurbaran schilderde haar met een gebedenboek, als symbool van haar geloof.
Margaretha en Dorothea
Margaretha van Antiochië staat meestal afgebeeld met een draak. Volgens haar Heiligenverhaal versloeg ze namelijk een draak door hem een kruisbeeld te tonen. Ze staat zo symbool voor de overwinning van het goede over het kwade. Sint Dorothea draagt vaak een mandje met rozen en appels, verwijzend naar het wonder waarbij ze midden in de winter verse bloemen en fruit uit het paradijs liet verschijnen.
De virgines capitales waren rolmodellen voor verschillende aspecten van vrouwelijke kracht: intellectuele capaciteit (Catharina), standvastigheid (Barbara), moed (Margaretha) en barmhartigheid (Dorothea). In de toneelstukken hadden hun verhalen daardoor een moraliserende ondertoon: ze lieten zien hoe je als vrome vrouw zou moeten leven.
Meer artikelen over katholieke heiligen?
Lees ook onze andere artikelen waarin we bijzondere kunstwerken over heiligen bespreken:
