Samuel van Hoogstraten: meer dan Rembrandts leerling

Samuel van Hoogstraten werkte aan het Weense hof. Ook schreef hij het belangrijkste boek met kunsttheorie van de 17e eeuw. Toch staat hij tegenwoordig vooral bekend als leerling van Rembrandt van Rijn. In tentoonstelling in Het Rembrandthuis haalt hem nu uit de schaduw van de meester.

In het leerlingenatelier op de zolder van het Rembrandthuis werkten ooit vier leerlingen tegelijk in kleine, door houten schotten gescheiden hokjes. Een van hen was Samuel van Hoogstraten, die op 15-jarige leeftijd bij Rembrandt van Rijn in de leer ging. Zijn schilderij ‘de Aanbidding van het Kind’ uit 1647 laat zien hoe Van Hoogstraten het kleur- en lichtgebruik van Rembrandt kopieerde. Net als bij andere Rembrandt-leerlingen zoals Govert Flinck en Aert de Gelder, lijkt Van Hoogstraten vooral herinnerd te worden als leerling van Rembrandt. Zijn eigen artistieke kwaliteiten en zijn prestaties, onder andere aan het hof in Wenen, worden vaak vergeten. Het is de vloek van de Rembrandt-leerlingen: overschaduwd door de faam van de grootmeester.

Trompe d’oeil

In 1651 toonde hij de Oostenrijkse keizer Ferdinand III een van zijn beroemde brievenborden. Het schilderij leek zo levensecht, dat het nauwelijks van een echt prikbord te onderscheiden was. Op het doek had Van Hoogstratem opgeprikte linten geschilderd waarin allerlei voorwerpen gestoken: zaten brieven, een schaartje, een parelketting en een kam. De keizer gaf toe dat Van Hoogstraten “de eerste schilder was die hem had misleid.” Meteen kocht hij het schilderij en beloonde hij Van Hoogstraten met een gouden ketting en een eremedaille. Van Hoogstraten gebruikte de medaille later op andere brievenborden, zoals bovenstaand exemplaar uit het Dordrechts Museum.

Samuel van Hoogstraten kon de brievenborden zo bedrieglijk echt maken door het gebrek aan diepte. Platte voorwerpen waren gemakkelijker geloofwaardig na te schilderen als trompe d’oeil. Van Hoogstraten was een meester in het gebruik van slagschaduwen om diepte te creëeren. Dankzij zijn verfijnde schildertechniek leken de voorwerpen zo levensecht.

Rembrandthuis

Zijn meesterwerk in het genre is ongetwijfeld het portret van een oude man in een venster. Niet het gezicht van de oude man zorgt voor het bedriegende effect, maar het stenen kozijn. Minutieus schilderde Van Hoogstraten oneffenheden in de stenen, verkleuringen door de regen en de lichtval op het kozijn. Het Rembrandthuis heeft het doek schitterend gepresenteerd, door in de tentoonstellingszaal een extra doorkijkje te creëeren.

In Wenen schilderde Van Hoogstraten ook de Hofburg, het paleis van de keizer. Om het werk echter te laten lijken plaatste hij de wijzers van de klok bovenop het schilderij. Het werk viel in de smaak bij de keizer, die met het grappige detail indruk kon maken op zijn gasten. Helaas zijn de wijzers in de loop der jaren verloren gegaan.

Stijl

Maar Van Hoogstraten wilde meer dan alleen een humorist zijn. Hij imiteert er lustig op los: een dokterstafereel als Gerard Dou, een portret in de stijl van Ferdinand Bol, een doorkijkje als Pieter de Hooch. Hoewel hij hiermee laat zien dat hij een veelzijdig kunstenaar was, missen de werken de finesse en de eigenheid van zijn trompe d’oeils.

Het roept de vraag op, of Samuel van Hoogstraten zich niet beter op een genre had kunnen focussen. Zijn leermeester Rembrandt maakte portretten, Bijbelse verhalen en landschappen, maar zo’n veelzijdigheid was niet aan veel kunstenaars weggelegd. De tentoonstelling in het Rembrandthuis laat zien dat Van Hoogstraten met zijn bedriegertjes op zijn best was.