Jan Mankes: Verstilling in tijden van onrust

Jan Mankes schilderde verstilde landschappen in een tijd van grote politieke onrust. Op 30-jarige leeftijd overleed hij aan tuberculose en de Spaanse griep. Museum Arnhem en Museum Belvedere vieren zijn korte maar krachtige kunstenaarsloopbaan met de grootste Mankes-tentoonstelling ooit.

Een vogeltje in de lentebloesem, twee geitjes op een boerenerf of een rij kale bomen op een winterdag. De kleine schilderijtjes van Jan Mankes ademen een enorme liefde voor landschap en natuur. Het zijn intieme werken, die uitnodigen om dichterbij te komen en even in een veilige wereld te stappen. Mankes maakte de mystieke schilderijen uit overtuigen dat geloof, natuur en mens verbonden waren.

Friesland

Jan Mankes begon te schilderen in een woelige politieke tijd aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Samen met zijn ouders was was naar De Knipe in Friesland verhuisd. Het Friese landschap, de vogels en andere kleine dieren, waren Mankes’ belangrijkste inspiratiebron. Vooral de enorme leegheid van het Friese land valt op. Hier is nog ruimte. De tentoonstelling in Museum Belvedere is geheel aan zijn Friese periode gewijd.

In De Knipe ontmoette Jan ook Anne Zernike, de eerste vrouwelijke predikant van Nederland. Ze trouwen in 1915, maar krijgen niet veel tijd om van hun huwelijk te genieten. Na een kort verblijf in Den Haag verhuizen ze in 1916 naar Eerbeek, vanwege de gezondheid van Jan. Hij lijdt aan tuberculose en hoopt in de bosrijke omgeving van Arnhem schone lucht te vinden. Nadat hij 1918 besmet raakt met de Spaanse griep verslechtert zijn gezondheidssituatie en stopt hij met schilderen. Mankes zou uiteindelijk op 30-jarige leeftijd overlijden in 1920.

Schemering

Ondanks zijn korte kunstenaarsloopbaan zijn er veel liefhebbers van zijn werk. In Museum Arnhem zijn daarom schilderijen van tijdgenoten en navolgers opgehangen. Hoewel dezelfde natuursymboliek terugkomt in schilderijen van bijvoorbeeld Piet Mondriaan en Odilon Redon, is de stijl van Jan Mankes volledig ongeëvenaard.

Mankes laat in zijn schilderijen kleuren in elkaar overlopen en wisselt scherpe met onscherpe delen af. Hierdoor ontstaat een dromerige stijl, die doet denken aan mist in de vroege morgen. In de tentoonstellingscatalogus beschrijft Stefan Kuiper de betekenis van de schemering in het werk van Mankes. Hij laat zien hoevaak Mankes’ schilderijen zijn gesitueerd in het (half)donker. Misschien zorgt deze overgang van dag en nacht juist voor de vervaging van objecten, die zo kenmerkend is voor Mankes. De schemering is ook de tijd van de dag dat veel dieren tevoorschijn komen. Vogels, vleermuizen, cavia’s, geiten, parelhoenderen en egels, Museum Arnhem en Museum Belvedere hebben dit voorjaar meer dieren in huis dan de gemiddelde kinderboerderij.

Wereldtoneel

Wie de alledaagse schilderijen van Mankes bekijkt, kan misschien denken dat hij zich niet interesseerde voor gebeurtenissen op het wereldtoneel. Maar niets is minder waar. Jan en Anne hadden een intellectueel huishouden, waar veel gelezen en gediscussieerd werd. Jan en Anne waren aanhangers van het christen-anarchisme van de Russische schrijver Lev Tolstoj. Dit pacifistische wereldbeeld was gebaseerd op christelijke waarden zoals naastenliefde en medeleven. Mankes ageerde daarom tegen het militaire vertoon van veel Europese landen.

Mankes’ antwoordt op conflict en militair vertoon was gemeenschapszin en zorg voor de natuur. Misschien dat de schilderijen daarom ook in 2025 nog zo aanspreken. Mankes brengt je terug naar de basis. Zijn werken laten zien dat je de liefde en schoonheid van de eigen omgeving kwetsbaar is. In een tijd oorlog en polarisatie raakt de geborgenheid en het mededogen van de wereld van Mankes precies de juiste snaar.