Hoe lang duurt het om één hand te schilderen? Voor de 17e-eeuwse kunstenaar Gerard Dou maar liefst vijf dagen! De Leidse fijnschilder was een meester in bedrieglijke ‘nis-stukken’, schilderijen waarin mensen door het venster naar buiten kijken. Wie kwamen er bij Gerard Dou aan het raam?
Het was een hele opgave om model te zitten voor de Leidse kunstschilder Gerard Dou. Beroemd is het verhaal over de rijke tapijthandelaar Pieter Spiering, die een portret liet maken met zijn vrouw en schoonmoeder. Dou schilderde Spiering met een hand op een tapijt omringd door zijn kunstcollectie. Spierings echtgenote moest vijf dagen model voor hem zitten, alleen om één hand te schilderen. Biograaf Joachim von Sandrart beschreef dat een portret hierdoor een lijdensweg werd: “Door zulke traagheid ontnam hij de mensen alle zin om te poseren, zodat hun anders lieflijke gelaatsuitdrukking verstoord werd en uit verveling geheel veranderde, waardoor zijn portretten ook verdrietig, zwaarmoedig en onvriendelijk werden en het ware leven, wat het belangrijkste onderdeel is voor een schilder en kunstenaar, niet werd weergegeven”
Gerard Dou
Gerard Dou was slechts 15 jaar toen hij als leerling ging werken in het atelier van Rembrandt in Leiden. Rembrandt was slechts 8 jaar ouder. Als je denkt aan dikke verfstrepen van Rembrandt’s Joodse Bruidje of Staalmeesters, lijkt het onwaarschijnlijk dat de fijne penseelstreek van Gerard Dou getraind werd in Rembrandts atelier. Maar in zijn jonge jaren was ook Rembrandt nog een echte fijnschilder. Zijn levensechte portretten brachten hem groot succes in Amsterdam.
Dou verhuisde niet mee naar Amsterdam, maar bleef achter in Leiden. Op slechts 18-jarige leeftijd opende hij zijn eigen atelier. Hoewel er niet veel bronnen zijn over deze tijd, wijst alles erop dat hij meteen veel succes had. Tapijthandelaar Pieter Spiering werkte vanaf 1636 als diplomaat voor de Zweedse koningin Christina en kocht 10 schilderijen van Dou voor haar kunstcollectie. Ook andere vorsten hadden interesse in zijn werk. Cosimo de Medici uit Florence, koning Lodewijk XIV van Frankrijk, koning Karel II van Engeland en Leopold Willem van Oostenrijk kochten zijn werk.
Nis-stukken
Rond 1646 schilderde Gerard Dou een aantal schilderijen van een keukenmeid in een kozijn. Initieel was het ontwerp vrij simpel. Een sobere raampost met een vrouw, die een pan staat te schrobben. Maar door de slimme dieptewerking met licht-donker effecten lijkt het net of ze haar hoofd door het schilderij naar buiten steekt. Je zou bijna denken dat er een plasje sop onder het schilderij moet liggen. Zeventiende eeuwse kunstliefhebbers waren dol op dit soort ’trompe d’oeils’. Met zo’n bedriegertje in de woonkamer maakte je indruk op de gasten!
Al snel maakte Dou daarom tientallen nis-stukken voor de vrije verkoop. Meestal gebruikte hij hetzelfde model, gekleed in een blauwe rok met rood bovenstuk en wit kapje. Wie zij was is helaas onbekend. Om de schilderijen nog levensechter te laten lijken, werden de composities steeds complexer. Dou schilderde nu vaak een mand in het kozijn, of groenten die op het randje staan uitgestald. Een gordijntje zorgt voor extra dieptewerking. Ook de kamers op de achtergrond kregen steeds meer details. In dit soort schilderijtjes kon Dou zijn kwaliteiten als fijnschilder goed laten zien.
Dokters
Gerard Dou schilderde mensen van alle rangen en standen. In zijn nis-stukken zijn naast keukenmeiden, daarom ook wetenschappers en dokters te zien. Het grootste kijkplezier zit in de voorwerpen, die Dou naast de figuren heeft afgebeeld. Neem de wereldbol in de Astronoom of de anatomische tekening in de Piskijker. Het penseel dat Dou hiervoor gebruikt heeft, kan niet meer dan een paar haartjes dik geweest zijn. Dou maakte regelmatig gebruik van een vergrootglas om de details goed te kunnen weergeven.
De meeste van Dou’s schilderijen zijn niet meer dan 20cm hoog. Maar zijn schilderstijl is zo fijn, dat je zijn penseelstreek niet meer kan zien. Joachim van Sandrart beschrijft hem als een control freak. Niets vond hij zo erg als stof in zijn atelier. Als hij het atelier binnenkwam, wachtte hij daarom eerst 10 minuten in stilte tot het stof volledig was neergedaald. Maar het detail dat Dou hiermee bereikte was ongekend.
Zelfportretten
In sommige schilderijen schilderde Dou een reliëf onder raam, waarop een mythologische afbeelding van putti met een geit te zien is. De schildering lijkt gebaseerd op het Bacchanaal van de Putti van de Vlaamse beeldhouwer François Duquesnoy. Dou laat hiermee zien dat hij een gestudeerd man, was die kennis had van literatuur, geschiedenis en muziek. Hiermee trok Dou een intellectueel publiek om zijn schilderijen te kopen.
Gerard Dou maakte ook verschillende zelfportretten waarin hij zichzelf afbeeldt in zijn atelier. Opnieuw gebruikt hij hiervoor een raamwerk met gordijnen en een reliëf. We zien hier Dou op zijn meest extravagant: een palet in zijn hand, zijn arm steunend op een boek en om zich heen maskers en klassieke beelden. Maar Dou hield ook van een kwinkslag: als de schilder vertrokken is, bewaakte zijn kat het atelier!
Meer artikelen lezen?
Lees meer over de Hollandse school
Lees ook onze andere kunstverhalen:
