de Verborgen Verleidingen in de Tuin der Lusten van Jeroen Bosch

Wonderlijke fantasiebeesten, krioelende mensen en magische rotspartijen. Je raakt niet uitgekeken op de Tuin der Lusten. De beeldtaal van Jeroen Bosch zit vol bijbelse en wereldse verwijzingen. Wat betekenen al die doldwaze taferelen op dit beroemde schilderij?

Hoewel niet met zekerheid te achterhalen valt wie de opdracht gaf om de Tuin der Lusten te schilderen, wordt algemeen aangenomen dat het paneel gemaakt werd voor een huwelijk, mogelijk in opdracht van Hendrik III van Nassau, hoewel hier geen sluitend bewijs voor bestaat. Op het linkerpaneel is Christus te zien als personificatie van God, die Adam en Eva schept en hen verbindt in een huwelijk.

De Tuin der Lusten is een drieluik. Het linkerpaneel toont het aardse paradijs, waar rust en orde heersen. Het middenpaneel toont de wereld na de zondeval, maar voor de zondvloed van Noach. Er heerst chaos op aarde en de mens gedraagt zich slecht. Het rechterpaneel toont de hel, waar de zondige mens uiteindelijk terechtkomt. Het werk waarschuwt zo voor de verleidingen van het leven.

Linkerpaneel: Het Aardse Paradijs

Het linkerpaneel van het drieluik toont het aardse paradijs vlak na de schepping. Adam en Eva staan boven een groep vogels en fantasiewezens afgebeeld. Het is een symbool voor de hiërarchie van de schepping, waarin mensen boven dieren staan. Het roze bouwwerk in het midden van het paneel is de levensbron. Uit het water van deze bron drinken de dieren. De zuiverheid van het water wordt benadrukt door de edelstenen aan de voet van de bron.

Het paneel is in te delen in een mannelijke linkerkant en een vrouwelijke rechterkant. Omdat Eva van de verboden vrucht eet, staat in deze verdeling de vrouwelijke kant voor de zonde. Zo zien we links een eenhoorn als symbool voor puurheid en een levensboom omringd door ronde bladeren als hosties. Rechts is het kwaad afgebeeld als een kale rots met een mensengezicht, een verwijzing naar Golgotha. Hieruit ontspruit een boom met een slang. De negatieve kant wordt verder belicht door de koude amfibieën die uit het water kruipen.

Middenpaneel: Zonde voor de zondvloed

Op het grote middenpaneel staat de aarde afgebeeld in de periode tussen de zondeval en de ark van Noach. In deze tijd leefden er volgens de Bijbel alleen maar slechte mensen op aarde. De wankele gebouwen op de achtergrond tonen hoe de aarde uit balans is. God zal de vrome Noach redden, maar alle andere mensen laten sterven in de zondvloed. Rechtsonder in de grot zijn figuren afgebeeld die doorgaans geïdentificeerd worden als Adam, Eva en mogelijk Noach, al lopen de interpretaties hierover uiteen.

Hoewel het paneel een symmetrische opbouw heeft, is de strenge ordening uit het linkerpaneel verloren gegaan. Bosch benadrukt dit door vogels soms even groot te maken als mensen en groepjes van mensen en dieren te vormen. Overal zijn naakte mannen en vrouwen aanwezig, die elkaar aanraken en verleiden. De mens gedraagt zich als een beest.

Het werk zit vol seksuele verwijzingen. Veel mannen en vrouwen dragen vruchten zoals kersen, aardbeien en bramen. Voor middeleeuwse mensen zullen dit duidelijke verwijzingen naar verleiding en seks geweest zijn. De kers was een symbool voor erotiek. Twee kersen aan één steeltje golden in de middeleeuwse beeldtaal als fallussymbool, een verwijzing naar mannelijke seksualiteit en begeerte.

Vooral het middelste stuk laat weinig aan de verbeelding over: badende vrouwen worden omsingeld door een groep mannen op paarden, zwijnen en andere dieren. De vele wilde dieren zijn door Bosch bedoeld als weergave van dierlijke lust, onmatigheid en woede. Mannen lieten zich ‘wild’ maken door de verleidende macht van de vrouw. We kijken naar een paringsritueel.

Rechterpaneel: Boeten in de hel

Op het rechterpaneel wordt de hel getoond als een brandende stad. Jeroen Bosch was zelf getuige van de grote stadsbrand van Den Bosch en gebruikte dit mogelijk als inspiratie. Het belangrijkste figuur op het paneel is de ‘boomman’, die achterom kijkt. In zijn lichaam bevindt zich een kroeg en op zijn hoofd heeft hij een hoed met dansende paren en een duivel die op een doedelzak blaast. De doedelzak als fallussymbool en verleidende muziek.

Op verschillende plaatsen in het schilderij is te zien hoe de mens gestraft wordt voor zijn zonden. Op de voorgrond wordt iemand gespietst met een zwaard omdat hij te veel gegokt heeft. Om hem heen liggen speelkaarten en een dobbelsteen. Overal op het paneel staan kleine verwijzingen naar de zeven hoofdzonden.

Het drieluik als geheel vormt een morele waarschuwing: de mens staat voortdurend bloot aan verleidingen, maar de gevolgen van zonde zijn onvermijdelijk. Tegelijk blijft de betekenis van het werk tot op de dag van vandaag onderwerp van kunsthistorisch debat, wat de Tuin der Lusten tot een even fascinerend als raadselachtig meesterwerk maakt.

Ken jij alle 50 meesterwerken?

KunstVensters beschrijft 50 meesterwerken uit de kunstgeschiedenis. Lees hier ook de andere artikelen: