De Amerikaanse schilder R.B. Kitaj organiseerde in 1976 een tentoonstelling met Britse figuratieve kunstenaars. Kitaj noemde de geselecteerde kunstenaars de ‘School van Londen’, maar wat hadden deze kunstenaars eigenlijk met elkaar gemeen? De tentoonstelling ‘Londen Calling’ in Kunstmuseum Den Haag worstelt zichtbaar met die vraag.
In de jaren 50 en 60 koos een groep jonge Britse kunstenaars bewust voor figuratieve kunst. Ze braken daarmee met het dominante abstract expressionisme uit Amerika. Ad Reinhardt wiens zwarte schilderijen volgens hemzelf “de laatste schilderijen waren die iemand ooit zou schilderen” kreeg zo ongelijk. De schilderkunst was nog niet dood.
Francis Bacon – Seated Figure, 1961, Tate, Purchased from Marlborough Fine Art Ltd., London by J. Sainsbury Ltd. for presentation to the Tate Gallery, 1961. © Estate of Francis Bacon c/o Pictoright Amsterdam, 2025. Foto’s:: Tate.
The Human Clay
De Amerikaanse kunstenaar R.B. Kitaj noemde de Britse jongelingen “de School van Londen” en selecteerde hen voor een tentoonstelling in de Hayward Gallery in 1976 Londen. Naast zichzelf rekende hij ook Michael Andrews, Frank Auerbach, Francis Bacon, Lucian Freud en David Hockney tot de groep. Zij vormen ook de kern van de tentoonstelling “Londen Calling” in Kunstmuseum Den Haag, aangevuld met vrouwelijke kunstenaars zoals Paula Rego en Sylvia Sleigh.
De expositie opent met het krachtige werk van Francis Bacon, die vervormde portretten van menselijke figuren schilderde in donkere claustrofobische ruimtes. Een studie uit 1952 toont een schreeuwende man – een verbeelding van existentiële angst. Bij Bacon is het lichaam dus niet alleen onderwerp, maar zelfs het materiaal: in de vervorming zit de emotie. Misschien noemde Kitaj zijn tentoonstelling in 1976 daarom “The Human Clay” (vert. de Menselijke Klei), naar een gedicht van W.H. Auden waarin de mens het belangrijkste kunstonderwerp is.
To me, Art’s subject is the human clay
And landscape but a background to a torso;
All Cezanne’s apples I would give away
For one small Goya or a Daumier.– W. H. Auden
Voor mij is kunst het menselijk bestaan
En landschap slechts decor voor een torso;
Cezannes appels laat ik allemaal gaan
Voor een muur met Goya of Daumier eraan.
Menselijk lichaam
Het menselijk lichaam staat ook centraal bij andere kunstenaars uit de Londense school. De Tate leende een schilderij van Lucian Freud, waarop een jonge vrouw met een hond op de bank zit. Haar rechterborst is ontbloot en ze kijkt ons recht aan. Het doek is zeer precies en realistisch geschilderd. Daartegenover hangt een ander werk met een hond – maar wat een contrast. In dikke penseelstreken ligt een naakte man languit op een bed, de hond ligt tegen zijn been. Het doek is rauw, confronterend en werd ruim 50 jaar later gemaakt.
Zoals Freud van stijl wisselde, kiezen ook de andere kunstenaars ieder hun eigen aanpak. Van David Hockney zijn een reeks gestileerde dubbelportretten naar Den Haag gehaald, waaronder een portret van zijn ouders. Hun kalmte steekt af tegen de woeste penseelstreken van Frank Auerbach. Ze mogen dan allemaal het menselijk figuur schilderen, de School van Londen had geen gemeenschappelijke stijl of ideologie.
School van Londen
Misschien is dit niet verrassend, want de “School van Londen” heeft nooit als groep samengewerkt. Hockney woonde zelfs niet in Londen – hij bracht zijn tijd vooral in Amerika door. Wat bond deze kunstenaars dan wel? De catalogus stelt dat de naam meer zegt over “de behoefte van kunsthistorici om een bepaald verhaal te vertellen dan over de werkelijkheid.”
Kunstmuseum Den Haag doet weinig moeite om dit te veranderen. De veertien kunstenaars krijgen elk hun eigen zaaltje, zonder dat verbanden tussen de werken expliciet worden gemaakt. Het voelt als een reeks individuele introducties. Juist bij kunstenaars die weinig introductie nodig hebben – Hockney, Freud, Bacon – is dit een gemiste kans. Juist door werken te combineren hadden de tentoonstellingsmakers interessantere verhalen kunnen vertellen.
Neem het maatschappelijke geëngageerde werk van Denzil Forrester en R.B. Kitaj. Kitaj vestigt de aandacht op de Joodse geschiedenis. Zijn hoofdpersonen kijken je dwingend aan, zodat je niet weg kan kijken van hun lijden in de oorlog. Bij Forrester, daarentegen, lijkt politiegeweld tegen zwarte mensen als een dans. Het is een spannend werk dat de emotie op een heel andere manier overbrengt. Maar doordat de werken in aparte zalen hangen, zal het contrast aan de meest mensen verloren gaan.
R.B. Kitaj – The Wedding, 1989-93, Tate, Presented by the artist 1993. © RB Kitaj Estate c/o PIANO NOBILE, London. Foto’s: Tate.
Theater als rode draad
Juist door de werken met elkaar te vergelijken, blijkt dat er toch iets is dat al deze kunstenaars verbindt: Het zijn allemaal verhalenvertellers. Theatrale verhalenvertellers. Dit is goed te zien in de parodie, die Paula Rego maakte op William Hogarth’s satirische schilderijenserie Marriage-À-la Mode. In het triptiek zien we een gearrangeerd huwelijk eindigen in armoede, waarbij de man als een pièta-figuur letterlijk wordt ondersteund door zijn vrouw. De details zijn uitvergroot, de poses zijn bewust overdreven.
Maar ook de portretten zijn overdreven geposeerd. David Hockney’s dubbelportret van George Lawson en Wayne Sleep laat twee mannen zien die langs elkaar heen kijken. Een lege muur domineert het doek, alsof hij de stilte tussen de twee zichtbaar heeft willen maken. En Lucian Freud? Maandenlang was hij bezig om zijn schilderijen tot diep in de nacht te perfectioneren. Model staan voor Freud was daarom een uitputtingsslag.
De School van Londen was misschien nooit een echt samenwerkingsverband, maar de theatrale benadering lijkt wel een rode draad. Angst bij Bacon, walging bij Freud, humor bij Rego – deze kunstenaars zijn vooral geïnteresseerd in het effect op het publiek. In die zin vormden ze wel degelijk een school: hun mensen zijn als acteurs op het canvas.
Afbeelding boven het artikel: Montecito Contemporary Art Collection (MCAC). © Denzil Forrester. Courtesy the artist and Stephen Friedman Gallery, London and New York. Photo by Mark Blower.