Gek van Geel: Van Gogh en tijdgenoten

Picasso had een blauwe periode, Monet leed aan Violettomanie, maar voor Vincent van Gogh was er maar één kleur: Geel. Dit voorjaar onderzoekt het Van Gogh Museum de manier waarop Van Gogh en zijn tijdgenoten de kleur geel gebruiken in hun werk.

In het voorjaar van 1888 kwam Vincent van Gogh aan in Arles. Trots schilderde hij zijn nieuwe onderkomen in de stad. Alles is geel op het schilderij: niet alleen het huis dat bekend is komen te staan als ‘het Gele Huis’, maar ook de straten en het treinviaduct. Zelfs de bomen hebben een gele gloed. Het is alsof Van Gogh de wereld door een gele bril bekijkt.

Het Gele Huis

Wie tegenwoordig Arles bezoekt, treft een stad die beduidend minder geel is. Het Gele Huis is na een bombardement in de Tweede Wereldoorlog afgebroken. Maar het gebouw erachter – felgeel in het Van Gogh schilderij – blijkt een soort crèmekleur te hebben. Waarom schilderde Van Gogh het huis dan toch geel? Het antwoord is te vinden in een brief aan zijn broer Theo. Van Gogh was bevangen door het Zuid-Franse licht. Hij schreef: ‘Een zon, een licht dat ik, bij gebrek aan beter, alleen maar geel kan noemen – bleekzwavelgeel, bleekcitroengeel, goud. Wat is geel toch mooi!’

Van Gogh was niet de eerste kunstenaar, die zijn schilderijen in geel licht liet baden. In het Van Gogh Museum is te zien hoe William Turner zijn landschappen een gele gloed gaf. Turner was één van de vroegste kunstenaars, die experimenteerde met het nieuwe chroomgeel. Dit pigment was rond 1800 gesynthetiseerd door de Franse chemicus Nicolas-Louis Vauquelin en werd meteen op grote schaal toegepast in verf. Maar waar Turner het nog mengde, gebruikt Van Gogh het chroomgeel vrijwel puur op zijn doeken.

Verkleuring

De Zonnebloemen is misschien wel het bekendste schilderij dat Van Gogh met chroomgeel maakte. Het schilderij is de opening van de tentoonstelling. Van Gogh maakte het om Gauguin welkom te heten in Arles. Op alle muren van zijn kamer in het gele huis hing hij schilderijen van zonnebloemen. Sommige zonnebloemen op het doek zijn hun gele glans verloren en hebben een soort oker-bruine kleur gekregen. Het is een bekend probleem met chroomgeel: over tijd verkleurt het pigment.

Waar Van Gogh het geel associeerde met zon, licht en geluk, heeft de kleur voor Chagall andere associaties. In Parijs schilderde hij een “Gele Kamer” in een vlaag van heimwee naar zijn thuisstad Vitebsk. Het dorp is door de open deur te zien. Op de voorgrond staat de samovar met drie kopjes, terwijl er maar twee personen staan afgebeeld. Het derde kopje staat er voor Chagall te wachten, als symbool voor zijn afwezigheid. Het geel-groen in het schilderij doet ziekelijk aan, alsof hij letterlijk misselijk was van heimwee.

James Tissot – Avond (Het bal), 1878, olieverf op doek, 91 × 51 cm, RMN-Grand Palais (Musée d’Orsay).
Ramon Casas – Decadente jonge vrouw (Na het bal), 1899, Olieverf op doek, 46 × 56 cm, Museu de Montserrat, Barcelona.

Moderniteit

In het Van Gogh Museum is te zien dat geel eind 19e eeuw de kleur was van de moderne tijd. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de Franse romans van uitgeverij Charpentier, die bekend stonden om hun gele omslag. Ramon Casas toont een uitgedoste vrouw, die na een feestavond met zo’n boek onderuitgezakt op de bank ligt. De gele kleur werd overgenomen door het Engelse tijdschrift The Yellow Book. Deels was dit een marketingtruc: de gele kleur viel op. Maar deels koos de uitgeverij geel als symbool van rebellie en decadentie.

Een elegante gele jurk trekt ook alle aandacht in ‘De Avond’ van James Tissot, afkomstig uit de collectie van het Musée d’Orsay. De jonge vrouw pronkt met de schoonheid van haar moderne jurk. Tegelijk is het een schilderij dat vragen oproept: wie is de oudere man aan haar arm? Tissot suggereert dat deze jonge vrouw ernaar streeft haar eigen positie te verbeteren door een stijlvolle gast te worden in de balzalen die door de Franse hogere klasse worden bezocht. De man is mogelijk haar ingang naar een betere toekomst.

Geel in het Van Gogh Museum

De tentoonstelling in het Van Gogh Museum zit vol met dit soort kleine verhalen. Het museum heeft ervoor gekozen in een kleine ruimte veel onderwerpen te laten langskomen: licht, moderniteit, kleurentheorie, abstractie. Hierdoor blijft de tentoonstelling een beetje oppervlakkig. De kleurentheorie van Charles Blanc moet het doen met een schilderij van Frantisek Kupka, maar verdere voorbeelden blijven uit. En dat is jammer, want het onderwerp krijgt zo niet de aandacht en ruimte die nodig is. Voor veel bezoekers zal de expositie daarom vooral voelen als een verzameling gele schilderijen van rond 1900.

De ultieme ervaring van de kleur geel volgt op de bovenverdieping van het museum. De IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson maakte hier een installatie waarbij langzaam alle kleuren verdwijnen, zodat alleen geel en zwart overblijven. Zoals Vincent van Gogh het felle zonlicht zag in Zuid-Frankrijk kan ook de bezoeker nu de intensiteit ervaren van geel licht.