Het was in 1906 ongehoord om jezelf naakt te schilderen. Toch schilderde Paula Modersohn-Becker tientallen naakte zelfportretten. Ze toonde zichzelf niet als sekssymbool, maar als een zelfbewuste vrouw. Paula Modersohn-Becker was haar tijd vooruit.
De verkrachting van Artemisia Gentileschi of het verkeersongeluk van Frida Kahlo: vaak is het persoonlijke levensverhaal van vrouwelijke kunstenaars meer besproken dan hun kunstwerken. Ook de Duitse kunstenaar Paula Modersohn-Becker heeft hier last van. In 1907 overleed ze in haar kraambed op 31-jarige leeftijd. Haar schilderijen van zwangere vrouwen en jonge kinderen kregen hierdoor een nieuwe dimensie. Wie echter verder kijkt dan haar persoonlijke verhaal, ziet een vernieuwende kunstenaar, die het naakt anders benaderde dan haar tijdgenoten.
Naakt
Op een foto uit 1906 is Paula Modersohn-Becker helemaal naakt. In haar handen heeft ze wat fruit. Toch is het niet haar naakte lichaam dat de aandacht trekt, maar haar blik. Zelfbewust en een beetje besmuikt: hier staat een vrouw die weet wat ze doet. Eeuwenlang hadden naakte vrouwen model gestaan voor mannelijke schilders. Maar dat een vrouw zichzelf schilderde zonder kleding dat was een unicum. Op het schilderij dat ze van de foto maakte, voegde ze een ketting toe. Een trucje om haar naaktheid te benadrukken.
Ze schilderde het portret in Parijs, nadat ze haar man Otto Modersohn had verlaten. In haar dagboek schreef ze: “Nu ik Otto heb verlaten, sta ik tussen mijn oude en mijn nieuwe leven in. Ik vraag me af hoe het nieuwe leven eruit zal zien.” Ze koos overtuigend voor de schilderkunst. Ondanks haar beperkte financiële situatie huurde ze modellen in en was ze veel in het Louvre te vinden om de oude meesters te bestuderen. Ongeveer de helft van haar naaktportretten maakte ze in dit jaar.
Kinderen
De naakten volgden op een periode waarin Modersohn-Becker veel kinderportretten had geschilderd. Ze woonde op dat moment in een kunstenaarskolonie in Worpswede, net buiten Bremen, waar veel kinderen woonden. Toch tonen haar schilderijen geen spelende kinderen of huiselijke taferelen, vaak staan de kinderen alleen afgebeeld, een beetje eenzaam.
In deze tijd maakte ze ook enkele naaktportretten van de kinderen. Op een schilderij kijkt een meisje met een goudgele appel je recht aan. Ze kijkt een beetje onzeker. Het werk doet denken aan een schilderij dat Edvard Munch tien jaar eerder maakte over een meisje in de pubertijd. Het is niet bekend of Modersohn-Becker dit schilderij heeft gekend, terwijl ze haar eigen kindportretten schilderde.
Edvard Munch – Puberteit
Moeder met kind
In Worpswede schilderde Modersohn-Becker ook haar eerste moederportretten. De intieme schilderijen tonen een vrouw, die borstvoeding geeft aan haar pasgeboren kind. Uit deze schilderijen spreekt de ambiguïteit van gevoelens. Aan de ene kant tonen de portretten de liefde van de vrouw voor haar kind, aan de andere kant toont haar blik hoe zwaar het moederschap ook kan zijn. De doorleefdheid geeft de portretten van Modersohn-Becker een enorme overtuigingskracht.
Ze breekt hiermee met de eeuwenlang dominantie van een idyllische weergave van het moederschap in de kunst. De meest voorkomende afbeeldingen van een jonge moeder in de kunstgeschiedenis is Maria. Op de oude schilderijen van Maria en kind toont Maria überhaupt nooit tekenen van een zwangerschap. Het zijn vaak idyllische schilderijen die vroomheid en liefde moeten uitstralen. Hierin is geen ruimte voor vermoeidheid of emoties.
Zwangerschap
Vijf jaar na haar huwelijk met Otto Modersohn schilderde Paula een zelfportret waarop ze zwanger lijkt afgebeeld. Het is misschien een wensbeeld, want een zwangerschap was nu ver weg. Ze had Otto tijdelijk verlaten en woonde op zichzelf in Parijs. Op het schilderij draagt ze dezelfde ketting als op het eerdere naaktportret. Maar nu lijkt ze zelfverzekerder: een vrouw die weet wat ze wil.
Paula Modersohn-Becker keerde uiteindelijk terug naar Otto en raakte kort daarna daadwerkelijk zwanger. Na de geboorte van haar dochter Mathilde overleed ze aan complicaties, amper achtendertig dagen later. Het is een ironisch einde: de kunstenaar van het moederschap overlijdt zelf in het kraambed. Misschien juist hierdoor haar levensverhaal zo vaak verteld.
Haar werk bleef lange tijd ondergewaardeerd. Maar de afgelopen jaren wordt haar werk geroemd om de vrouwelijke blik op naaktheid en moederschap. In haar korte carrière van nog geen tien jaar schiep ze een oeuvre dat generaties vrouwelijke kunstenaars zou inspireren om zichzelf net zo radicaal en eerlijk te portretteren.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen waarin we bijzondere kunstwerken onder de loep nemen:
