Na 65 jaar in de vergetelheid dook deze week een verloren gewaand schilderij van Rembrandt op. Met de nieuwste onderzoekstechnieken heeft het Rijksmuseum aangetoond dat “Het visioen van Zacharias in de tempel” uit 1633 wél degelijk van de meester zelf is. Hoe kon zo’n belangrijk werk zo lang over het hoofd worden gezien, en wat maakt het zo bijzonder?
In 1898 was in het Rijksmuseum een grote overzichtstentoonstelling van Rembrandt van Rijn te zien, ter ere van de inhuldiging van koningin Wilhelmina. Tussen de schilderijen hing ook “Het visioen van Zacharias in de tempel” uit 1633. In 1960 werd het schilderij afgeschreven als werk van Rembrandt. Mogelijk was het van Jan Lievens of een leerling. Lievens had immers eerder al een schilderij van Zacharias gemaakt (1631). Het prestigieuze Rembrandt Research Project (RRP) hield het in 1986 ook op een kopie. Maar zij zagen het werk waarschijnlijk alleen op foto’s en hadden niet de mogelijkheid het paneel zelf te onderzoeken.
Rembrandt van Rijn – Simeon in de Tempel / Aanbidding door de drie wijzen / Koning Daniel en Cyrus
Herontdekking
Op verzoek van de eigenaren heeft het Rijksmuseum het schilderij nu met de nieuwste technieken onderzocht. En wat blijkt: het is tóch van Rembrandt. Het hout van het paneel dateert van 1625-1640 en komt uit Litouwen, net als andere schilderijen van Rembrandt. Ook de verf is dezelfde als die hij in andere schilderijen gebruikte. De grondering van wit kalk en de onderschildering in bruintinten is typisch voor Rembrandt. Het schilderij is ondertekend en materiaalonderzoek laat zien dat die op de natte verf is aangebracht. Alles komt dus overeen met Rembrandt.
Het doek stamt uit in 1633, toen Rembrandt voor Hendrick Uylenburgh werkte in Amsterdam. Hij schilderde vooral portretten van rijke Amsterdammers, maar tussendoor waagde hij zich ook aan Bijbelse scènes. Een goed voorbeeld is “Simeon in de Tempel” uit het Mauritshuis, waarop een priester te zien is die Jezus herkent als verlosser. Rembrandt gebruikt op het schilderij dezelfde donkere omgeving en Oosterse kleding. Het werk meet -net als het Zacharias-paneel- ongeveer 60 bij 50 centimeter, een standaardmaat.
Het visioen van Zacharias in de tempel
Het herontdekte paneel toont het verhaal van Zacharias, die gewaarschuwd wordt door aartsengel Gabriël dat hij een zoon -Johannes de Doper- zal krijgen. Zacharias is dan al een oude man, die als priester in de tempel werkt. Rembrandt kiest voor een bijzondere compositie. Gabriël is namelijk niet te zien, slechts een lichte vlek in de rechterbovenhoek suggereert zijn komst.
Rembrandt legt hiermee de nadruk op het persoonlijke geloof. Het past bij het protestante geloof, waarin de tekst van de Bijbel en de individuele geloofsbeleving centraal lag. De protestantse kerk wees heiligenverering af, liet kerken wit verfen en had nauwelijks een beeldcultuur. Rembrandt sluit hierbij aan door Zacharias weer te geven als een gelovige, die hetzelfde is als ieder ander. De nadruk ligt dus niet op de wonderlijke verschijning van een aartsengel, maar op de betekenis van de aankondiging voor (het geloof van) Zacharias.
Portret van dr. Ephraïm Bueno / Portret van een oude Joodse man
Joodse invloeden
Rembrandt woonde in de Jodenbreestraat in Amsterdam, middenin de Joodse buurt. Het is bekend dat hij regelmatig buurtgenoten als model gebruikte voor zijn schilderijen. Het “portret van een oude man” en “portret van dr. Ephraïm Bueno” (vermoedelijk) zijn hier een voorbeeld van. Soms liet hij ze poseren in Oosterse kleding om ze een extra exotisch uiterlijk te geven. Ook op zijn Bijbelse schilderijen komen vaak mannen in Oosterse kleding voor.
Het uiterlijk van Zacharias baseerde Rembrandt op “de Geschiedenis van de Joden” van de Romeinse schrijver Flavius Josephus. In het derde boek geeft hij een beschrijving van een hogepriester: “De hogepriester is inderdaad getooid met […] een blauw gewaad. Het reikt tot aan zijn voeten, en het is omgebonden met een gordel, geborduurd met een draad van goud erin geweven. Aan de onderkant van dit gewaad hangen franjes, in de kleur van granaatappels, met gouden belletjes” Op het doek van Rembrandt zijn de gouden bellen goed herkenbaar.
Voor de ruimte gebruikte Rembrandt wel een Bijbelbeschrijving: “De voorste tent is ingericht met een lampenstandaard en een tafel voor toonbroden.” (Hebreeën 9:1-4) Al verving Rembrandt de lampenstandaard voor een wierookbrander. Tussen de gordijnen links is de achterste ruimte te zien, het meest heilige deel van de tempel: “daar staan het vergulde reukofferaltaar en de ark van het verbond”. Rembrandt gebruikte voor zijn schilderij dus Bijbelse en niet-Bijbelse bronnen.
Ferdinand Bol (?) – Het visioen van Zacharias in de tempel (Louvre)
Kopieën
Het is niet bekend wie de opdrachtgever is geweest van “Het visioen van Zacharias in de tempel”, maar zeker is dat het werk bekend is geweest bij tijdgenoten. In de Staatliches Museum Schwerin is een kopie van het schilderij bewaard gebleven. Het Louvre bezit bovendien een tekening van het schilderij, die wordt toegeschreven aan Ferdinand Bol. Jarenlang waren deze kopieën bekende dan het origineel, omdat het paneel in een privécollectie verstopt zat. Maar sinds deze week is “Het visioen van Zacharias in de tempel” voor iedereen te zien: het Rijksmuseum heeft het langdurig bruikleen gekregen.
Het schilderij laat zien hoe Rembrandt van portretschilder een volwaardig historieschilder werd. Hij smeedde verschillende bronnen — de Bijbel, Flavius Josephus, zijn Joodse buren — samen tot een persoonlijk verhaal. Geen zwevende engelen of dramatisch bovennatuurlijke taferelen, maar een oude priester die alleen staat met zijn geloof. Juist die menselijke blik op Bijbelse verhalen maakt Rembrandts werk nog altijd zo geliefd.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere kunstverhalen:
