Van Schets tot Meesterwerk: de Aquarellen van William Turner

Joseph Mallord William Turner reisde als jonge kunstenaar door Europa, zijn schetsboek altijd binnen handbereik, op zoek naar de meest adembenemende landschappen. Turner was geïnspireerd door zijn grote voorbeeld Claude Lorrain, maar zou uiteindelijk zijn eigen vernieuwende stijl ontwikkelen. Hoe veranderde hij van een bescheiden schetser in de grootste aquarellist aller tijden?

De Franse landschapschilder Claude Lorrain had een schetsboekje waarin hij zijn hele oeuvre bewaarde. Van ieder schilderij dat hij verkocht, maakte hij een aquarel of tekening in zijn Liber Veritatis. De Engelse drukker Richard Earlom gaf tussen 1774-1777 zo’n 200 tekeningen uit het boek uit als prent, zodat Lorrains Liber Veritatis grote bekendheid kreeg. De jonge Engelse kunstenaar Joseph Mallord William Turner was direct onder de indruk. Volgens Turner was Claude, zoals Lorrain in Engeland vaak wordt genoemd, de belangrijkste landschapskunstenaar aller tijden.

**Claude Lorrain –** Prent uit het *Liber Veritatis*
**Joseph Mallord William Turner –** Prent uit het *Liber Studiorum*

Reizen

In navolging van Lorrain besloot Turner ook met aquarellen te gaan werken. Vanaf 1802 reisde Turner heel Europa rond op zoek naar de meest indrukwekkende landschappen. Zo schilderde hij de heuvels rondom Tivoli, waar Claude 150 jaar eerder ook gewerkt had. Lorrains aquarel was een vingeroefening in kleurenperspectief met heuvels in steeds lichtere tinten aan de horizon. Turner nam een lager standpunt in. Hij schilderde de watervallen en de muren van de stad. Later gebruikte hij de schetsen in zijn atelier om een olieverf te maken.

In totaal zou Turner in zijn loopbaan ruim 300 schetsboeken vullen met tekeningen en aquarellen. Geïnspireerd door Lorrain besluit Turner om zijn schetsen ook als prenten uit te geven. Onder de titel Liber Studiorum liet hij eenenzeventig prenten drukken tussen 1807 tot 1819. Het waren allemaal landschappen. Turner maakte zelf de etsen voor de prenten, die in mezzotint werden bewerkt door graveurs.

Claude Lorrain

Claude Lorrain werd rond 1604 geboren in Lotharingen (Frans: Lorrain). Als jongeman reisde hij naar Rome, waar hij landschappen leerde schilderen. Hij werkte volgens de principes van de classicisme: idyllische landschappen vol betoverende vergezichten, maar op de voorgrond altijd een Bijbels of mythologisch verhaal. Zijn schilderijen kenmerken zich door hun Italiaanse licht, dat zorgt voor een soort goud-gele gloed. Tegenwoordig zou je denken dat er met de iPhone een filtertje overheen is gehaald.

In de vroege schilderijen is goed te zien dat Turner de sfeer van Lorrain probeert te imiteren. In Crossing the Brook zien we hetzelfde Italiaanse licht, hetzelfde meanderende riviertje, dezelfde boom op de voorgrond en eenzelfde stenen brug, als in Hagar en de Engel van Lorrain. In latere schilderijen durft Turner een stap verder te gaan. Voor zijn schilderij Dido bouwt Carthago dient Lorrain nog steeds als voorbeeld, maar de kleuren van Turner zijn feller en zijn penseelstreek wordt losser.

**Claude Lorrain –** Hagar en de Engel
**Joseph Mallord William Turner –** Crossing the Brook
**Claude Lorrain –** Inscheping van de koningin van Sheba
**Joseph Mallord William Turner –** Dido bouwt Carthago

Aquarel

Turner ontdekte dat het aquarel een geweldige techniek was voor kleurstudies. De snelle werkwijze, de kleuren die in elkaar overlopen: de aquarellen van Turner zijn dynamischer dan zijn olieverfschilderijen. Turner maakte steeds vaker grote aquarellen in zijn atelier op basis van de tekeningen in de buitenlucht. De aquarellen zijn niet langer alleen schetsen of oefeningen, maar ze worden nu het eindproduct.

Gouache

Op het eind van zijn carrière experimenteerde Turner steeds vaker met gouache, een dekkende waterverf. Turner maakte de verf door het toevoegen van krijt, magnesiumcarbonaat of zinkwit. In de serie ‘Romeinse kleurstudies’ testte hij dekkende verf naast transparantie. Het leverde spectaculaire voorstellingen op, waarin de voorgrond, geschilderd met gouache, rijk is aan detail, maar op de achtergrond transparante kleuren worden toegepast.

Turner maakte tijdens zijn leven meer dan 30,000 werken op papier, waarvan een groot deel aquarellen. Het is niet alleen het enorme aantal, maar vooral de experimentele aard van zijn werk, waardoor Turner als de belangrijkste aquarelkunstenaar ooit wordt gezien. Na zijn dood liet hij zijn collectie na aan de Britse staat, die de werken beheert en tentoonstelt in de Tate Britain. Vanwege de 250e verjaardag van Turner zal de Tate Britain vanaf november een grote tentoonstelling van zijn werk organiseren.