Twee engeltjes maakten de Sixtijnse Madonna Rafaëls beroemdste altaarstuk

Vrijwel iedereen heeft ze weleens gezien: twee mollige engeltjes die dromerig omhoogstaren. Ze sieren mokken, posters en wenskaarten over de hele wereld. Maar de meeste mensen weten niet dat ze slechts een klein hoekje vormen van een van de beroemdste schilderijen uit de Renaissance: de Sixtijnse Madonna van Rafaël.

In 1512 was Rafaël op het toppunt van zijn roem. Hij werkte voor paus Julius II aan de verfraaiing van de paleiszalen in het Vaticaan, waar hij de beroemde School van Athene schilderde, en kreeg opdrachten van rijke Italiaanse families. Voor verschillende kerken maakte hij altaarstukken, zoals de Madonna van Foligno voor de Santa Maria in Aracoeli kerk in Rome. Maar paus Julius II bleef zijn belangrijkste opdrachtgever.

Sixtijnse Madonna

Paus Julius II, geboren als Giuliano della Rovere, was een van de meest krijgshaftige pausen uit de Renaissance. Persoonlijk leidde hij militaire campagnes om gebieden op Frankrijk en Venetië te heroveren. Julius II was benoemd tot kardinaal door zijn oom Paus Sixtus IV (Francesco della Rovere), die de Sixtijnse kapel liet bouwen. Julius II zag het als een belangrijke taak om de Sixtijnse kapel verder te verfraaien. Michelangelo werd door hem ingehuurd om het plafond van de kapel te schilderen.

Voor de basiliek van het benedictijnenklooster van San Sisto in Piacenza, de familiebasiliek van zijn Della Rovere familie, zocht Julius II een nieuw altaarstuk. Hij bestelde daarom bij Rafaël een schilderij ter ere van zijn overleden oom, paus Sixtus IV. Rafaël schilderde een Maria met kind, die aanbeden wordt door Sint Sixtus en Sint Barbara. De keuze voor deze twee heiligen had te maken met de relieken van St. Sixtus and St. Barbara, die in de basiliek werden bewaard. Rafaël gebruikte het portret van zijn opdrachtgever, paus Julius II, als model voor Sint Sixtus.

Tussen hemel en aarde: de Compositie

Rafaël gebruikte voor het altaarstuk zijn kenmerkende driehoekscompositie, waarin Maria met kind centraal staan afgebeeld. De driehoeksvorm wordt verder benadrukt door de toevoeging van twee gordijnen aan weerszijden van de heilige maagd. Rafaël vond in de symmetrie van de driehoek het Renaissance-ideaal van harmonie en balans.

Rafaël benadrukt dat de heiligen binnen de katholieke kerk het contact tussen hemel en aarde vormen. Hij laat Sint Sixtus daarom omhoog kijken richting Maria en haar kind Jezus. Sint Barbara kijkt naar beneden, waar op de rand van het schilderij twee ‘putti’ zijn afgebeeld. Putti zijn kleine naakt kinderen, vaak een beetje mollig en met vleugels. Oorspronkelijk waren putti symbolen van de liefde in schilderijen over Amor en Venus. Maar in religieuze kunst gebruikten kunstenaars ‘putti’ als een soort baby-engeltjes. Ze worden dan cherubijntjes genoemd, ondanks dat een cherubijn in de traditionele christelijke theologie eigenlijk een van de hoogste soorten engelen is.

Tussen leven en dood: de Positie in de kerk

Je zou verwachten dat de putti naar Maria en Jezus kijken. Zij zijn immers de belangrijkste figuren op het schilderij. Maar de putti lijken eerder schuin omhoog te kijken in de richting van Sint Barbara. Kunsthistorici hebben zich afgevraagd daarom waar de engeltjes naartoe kijken. Waarschijnlijk kijken ze naar iets buiten het schilderij.

In de basiliek van San Sisto in Piacenza hing een groot kruisbeeld van Jezus aan het plafond. Het is daarom voorgesteld dat Rafaël het altaarstuk zo ontwierp dat het leek of de engeltjes naar dit beeld keken. De hand van Sint Sixtus zou dan ook in de richting van dit kruisbeeld wijzen. Terwijl hij naar de pasgeboren Jezus kijkt, wijst Sint Sixtus dus naar zijn uiteindelijk dood aan het kruis. Rafaël benadrukt zo dat Jezus alleen op aarde kwam om voor de mens te lijden en zo het geloof in God te verspreiden.

Van altaar naar koffiekopje: de Engeltjes

In 1754 kocht Augustus III van Polen het schilderij voor zo’n 120.000 frank voor zijn paleis in Dresden. Hier groeide het uit dat het belangrijkste Renaissance-kunstwerk van Duitsland. Eind 18e eeuw ontstond een Duits toneelstuk waarin Rafaël een hemelse visie ontving die hem in staat stelde zijn goddelijke Madonna af te beelden, alsof Rafaël zelf een soort heilige was. Een van Sigmund Freuds patiënten zou zo geraakt zijn door het schilderij, dat hij in religieuze extase raakte. Veel mensen zagen in de Sixtijnse Madonna dus een soort ideaalbeeld van schoonheid.

Vooral de engeltjes op de rand van het schilderij zouden wereldberoemd worden. De Duitse schilder August von der Embde begon in de 19e eeuw kopieën te maken van de engeltjes, die zeer goed verkochten. Maar vooral in de afgelopen 100 jaar nam de beroemdheid van de putti een enorme vlucht. Ze werden omarmd door de commercie en kwamen terecht op posters, t-shirts, mokken en zelfs wc-papier. Veel mensen kennen tegenwoordig Rafaëls engeltjes dus zonder te weten dat ze onderdeel zijn van een veel groter schilderij.

Ken jij alle 50 meesterwerken?

KunstVensters beschrijft 50 meesterwerken uit de kunstgeschiedenis. Lees hier ook de andere artikelen: