Centraal Museum zet nachtschilder Gerard van Honthorst in het volle licht

In Italië noemen ze hem Gerard van de nacht (Gherardo delle notti) maar het Centraal Museum laat zien dat Gerard van Honthorst meer kan dan dat. In Utrecht wisselen donkere Bijbelse taferelen zich af met staatsieportretten en pastorale landschappen. Meer dan 50 schilderijen tonen Van Honthorst als een divers kunstenaar.

“Gerard van Honthorst was een uitstekend schilder bij kaarslicht”, schreef de Duitse kunsthistoricus Joachim van Sandrart. Zijn nachtschilderijen leverden hem een klantenkring in heel Europa op: Van Honthorst werkte voor de Engelse koning Charles I, Amalia van Solms en de koning van Bohemen. Een schilderij van zijn hand kostte meer dan een jaarsalaris.

Gerard van Honthorst – de Bespotting van Jezus

In het voetspoor van Caravaggio

Van Honthorst, opgeleid in het atelier van Abraham Bloemaert, vertrok in 1613 naar Rome om de Italiaanse oudheid te besturen. In de eeuwige stad leerde hij het chiaroscuro (licht-donker) van Caravaggio kennen. Met veel succes implementeerde hij de stijl in zijn eigen werk. Het leverde hem een handvol opdrachten op voor Italiaanse kerken. Bijzonder, want meestal werden opdrachten voor grote altaarstukken vooral aan Italiaanse kunstenaars gegund.

In de tentoonstelling is een zaal met Bijbelse verhalen te zien in Van Honthorst typische kaarslicht: donkere werken, waarin gezichten worden uitgelicht door kaarsen of fakkels. Fraai gecombineerd zijn de schilderijen over ‘de Bespotting van Jezus Christus’ uit het LA County Museum en de Spier Collection in Londen. Jezus ondergaat de mishandeling gelaten, in zichzelf gekeerd. Het is alsof hij zich heeft neergelegd bij zijn lot. Van Honthorst moet tevreden zijn geweest met de compositie, want de fakkel en de uitgestoken hand komt terug op beide schilderijen.

Speelse spot

Na enkele jaren in Rome keert Van Honthorst terug naar Utrecht. Bijbelse onderwerpen maken plaats voor vrolijke kroegtaferelen met koppelaars, muzikanten en lachende drinkers. Voor de bezoeker is de zaal een uitnodiging om te kijken en vergelijken. De hoed met veren uit de koppelaarster komt terug op een tronie van een vrouw met een gitaar, een viool vindt zijn weg naar meerdere schilderijen. Van Honthorst combineerde er handig op los.

Hij krijgt ook de lachers op zijn hand. Een jongeman houdt twee stukjes scamorza-kaas aan een touwtje omhoog, alsof het een scrotum is. Een uitgestoken kaars voltooit de verwijzing: dit schilderij gaat over seks. Het is goed voor te stellen hoe dit doek voor hilariteit zorgde onder vrienden. In vergelijking met de donkere Bijbelse schilderijen laat Van Honthorst hiermee hier een andere kant zien van zijn kunnen.

Gerard van Honthorst – Vrouw met een gitaar / de Koppelaarster

Pastorale landschappen

Het is een rode draad door de tentoonstelling: Van Honthorst blijkt een meester in het aanpassen van zijn stijl. Waar andere schilders hun hele leven in dezelfde stijl werken, wisselt Van Honthorst afhankelijk van zijn opdrachtgevers. Hij schildert pastorale landschappen voor rijke Nederlandse families en imiteert de stijl van Sir Anthony van Dyck in dienst van de Engelse koning Charles I. Om dit te laten zien hangt een metershoge Van Dyck, een bruikleen uit het koninklijk museum voor schone kunsten in Antwerpen, naast een altaarstuk van Van Honthorst uit de Sint Baafskathedraal.

Het Centraal Museum is erin geslaagd een indrukwekkende hoeveelheid schilderijen van Van Honthorst naar Nederland te halen. Werken komen werkelijk van over de hele wereld. Het is daarmee de eerste grote overzichtstentoonstelling van Gerard van Honthorst in Nederland.

Rembrandt

De titel “Gerard van Honthorst – in alles anders dan Rembrandt” is het enige smetje op de tentoonstelling. Blijkbaar voelt het museum de noodzaak te adverteren met Rembrandt om meer bezoekers te trekken. Het voelt als een smakeloos marketing-sausje over een verder geslaagde expositie. Het museum doet hiermee Van Honthorst tekort en wekt verwachtingen die niet waargemaakt worden. Rembrandt komt nauwelijks voor in de tentoonstelling eventuele uitleg die de vergelijking de moeite waard zou maken ontbreekt.

De overzichtstentoonstelling in het Centraal Museum heeft deze poespas niet nodig. De indrukwekkende collectie van bruiklenen maakt overtuigend duidelijk dat Van Honthorst een topkunstenaar is. Gerard van Honthorst was meer dan een Caravaggist, hij was een alleskunner. Het Centraal Museum laat zo een nieuwe kant zien van zijn oeuvre, en dat is precies wat een goede tentoonstelling behoort te doen.

Meer recente tentoonstellingen:

Lees ook onze andere artikelen over recente tentoonstellingen: