Avercamp terug in Kampen: een winter vol zoekplaatjes

Winterschilder Hendrick Avercamp keert dit najaar terug naar zijn woonplaats Kampen. De speelse landschappen vol schaatsers zorgen al eeuwenlang voor een oer-Hollands gevoel. Nu de winters steeds warmer worden, biedt Stedelijk Museum Kampen misschien wel het meeste ijspret de komende maanden.

‘Denkend aan Holland, zie ik breede rivieren, traag door oneindig, laagland gaan’, schreef Hendrik Marsman in het gedicht “Herinnering aan Holland”. In 2000 werd het verkozen als Gedicht van de Eeuw. Het is alsof Marsman voor een schilderij van Hendrick Avercamp stond. Avercamp schilderde in de 17e eeuw de IJssel vlak buiten zijn woonplaats Kampen. Vooral in de winter als het water bevroren was en de inwoners op het ijs zwierden op schaatsen en sleeën. Het zijn zoekplaatjes met soms honderden figuurtjes, als een verzameling van stripverhaaltjes.

**Hendrick Avercamp –** Wintergezicht buiten de muren van Kampen

Kleine ijstijd

Op het schilderij “Wintergezicht buiten de muren van Kampen” is op de voorgrond een bootje vastgevroren in het ijs. Het dient nu als een handige plek om even schaatsen aan te trekken. De ijspret was voor mensen van alle rangen en standen. Linksvoor staan rijke kolfspelers klaar voor een spelletje op het ijs. Iets verder naar achter staan armere mensen, die net een wak hebben gemaakt met een bijl om te kunnen ijsvissen. Wie goed kijkt, ontdekt zelfs een kakkende man bij de stadsmuur van Kampen op de achtergrond.

In de 17e eeuw waren de winters nog echt koud. De gemiddelde temperatuur lag destijds een paar graden lager dan tegenwoordig. Klimatologen spreken over ‘de kleine ijstijd’. Tegenwoordig is de periode vooral bekend van de schilderijen van Pieter Bruegel, maar dus ook Hendrick Avercamp. De eigenzinnige Avercamp woonde niet in Amsterdam, Leiden of Den Haag, maar in het kleine Kampen. De voormalige Hanzestad was rond 1630 in verval, doordat grote schepen door verzanding niet meer over de IJssel konden varen.

Hendrick Avercamp

Ondanks de economische teruggang bleef Avercamp, na een korte leerperiode in Amsterdam, in Kampen wonen. Mogelijk had dit te maken met zijn beperkingen: hij was doofstom. Je zou Avercamp een rolmodel voor doven kunnen noemen. Theo Beckman schreef het jeugdboek ‘de Stomme van Kampen’ over zijn leven. Ze beschreef hoe Avercamp uitgroeide tot een van de meest geliefde winterschilders van Nederland. In het Stedelijk Museum Kampen is goed te zien waarom. Avercamp schilderde voorzichtig gecomponeerde schilderijen waar je niet op uitgekeken raakt. Hij moet weken bezig zijn geweest om alle figuren in de schilderijen te tekenen. Zijn productie lag dan ook een stuk lager dan andere landschapsschilders, zoals Jan van Goyen.

Avercamp ontwikkelde hiervoor een soort ‘beeldbank’ van figuren waaruit hij kon putten. Op de bovenetage zijn tekeningen uit deze beeldbank te zien, waaronder bruiklenen uit het Louvre en de Koninklijke Collectie van Engeland. Boeren in winterkleding, rijke heren met bontkragen en gewapende jagers staan hier klaar om in schilderijen te worden gebruikt. Het is een gemiste kans dat de schetsen niet tussen de schilderijen worden gepresenteerd. Dan had je kunnen zien dat Avercamp de tekening van een vrouw met een dure jurk en molensteenkraag gebruikte voor het schilderij ‘Winterlandschap met schaatsers’.

Barent Avercamp

Na de dood van Hendrick Avercamp in 1634 kwam de beeldbank in handen van zijn neef, eveneens schilder, Barent Avercamp. In het Stedelijk Museum Kampen wordt hun werk naast elkaar getoond. Uit de vergelijking komt Barent vooral naar voren als een kopiist. Een schaatsende man met een zwarte hoed, die een beetje stijfjes naar rechts op één been balanceert, komt terug op minstens drie schilderijen. Het doet denken aan de familie Brueghel, waar zoons en neven ook eeuwenlang de werken van Pieter Bruegel de Oude kopieerden.

“Hendrick en Barent Avercamp hebben op hun werk regelmatig bestaande plekken rondom Kampen vastgelegd”, vertelt conservator Loes Scholten. Kampenaren zullen in de schilderijen bijvoorbeeld de Bovenkerk en de Buitenkerk herkennen. Bordjes in de tentoonstellingszaal vertellen kort waar de schilderijen zijn gemaakt. Maar vooral de uitgebreide tentoonstellingscatalogus laat met kaarten goed zien waar de Avercamps hebben gestaan.

Nostalgie

“Avercamp terug in Kampen” is de openingstentoonstelling van het vernieuwde Stedelijk Museum Kampen. Na een verduurzaming en herinrichting is het gebouw na een jaar sluiting weer open. Het is indrukwekkend dat een relatief kleine museum zoveel internationale bruiklenen bij elkaar heeft gekregen. Museumdirecteur Nynke van der Wal hoopt dat mensen naast de Avercamp-tentoonstelling ook de vernieuwde vaste collectie zullen waarderen waarin historische objecten naast moderne kunstwerken worden gepresenteerd.

Hendrick en Barent Avercamp roepen met hun schilderijen eenzelfde gevoel van nostalgie op als Marsmans gedicht ‘Herinnering aan Holland’. “De boomgroepen, dorpen, geknotte torens, kerken en olmen” op de schilderijen geven een ideaalbeeld van Nederland in de winter. Hoewel onze winters tegenwoordig aanzienlijk warmer zijn door klimaatverandering, steekt nog steeds de elfstedenkoorts op zodra het gaat vriezen. Het mag buiten dan nog 20 graden zijn, in Kampen is het schaatsseizoen begonnen!