Is Nederland klaar voor Kusama-mania?

De grote overzichtstentoonstelling van Yayoi Kusama zorgde voor bezoekersrecords in Duitsland. Nu is Nederland aan de beurt. Het Stedelijk Museum is vanaf deze week het toneel van pompoenen, stippen en spiegelkamers. Toch zijn het vooral de vroege werken in de tentoonstelling die indruk maken.

Recent overleed Yayoi Kusama op 97-jarige leeftijd. The Art Newspaper noemde haar de beroemdste kunstenaar van deze tijd. Haar werk is inderdaad immers populair. Honderd meters lang was de rij voor het Ludwig Museum in Keulen op de laatste tentoonstellingsavond in augustus. Het museum bleef tot middernacht open om ook de laatste bezoekers de kans te geven de grote overzichtstentoonstelling van Yayoi Kusama te bezoeken. De volledig uitverkochte expositie trok bijna een half miljoen bezoekers. Haar vrolijke spiegelkamers doen het goed op social media.

Superster Yayoi Kusama

Vanaf komende week is de tentoonstelling te zien in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Ook hier gaat de kaartverkoop hard volgens een woordvoerder van het museum: “De ticketverkoop loopt erg goed. We verwachten mooie bezoekersaantallen.”. Na de aandacht rondom het overlijden van Kusama, zal de interesse alleen maar zijn toegenomen. Het Stedelijk Museum haalt alles uit de kast: de gevel is veranderd in een gekleurde stippenwand en de bomen op het museumplein zijn in een stippenjasje gestoken.

Onderdeel van de tentoonstelling zijn drie “Infinity rooms” waarin spiegels het gevoel van oneindigheid geven. Ook is er een grote serie te zien met recente werken, waarin kleurrijke bloemen met abstracte patronen worden gecombineerd. Natuurlijk zijn ook de kenmerkende Kusama-stippen te zien: op schilderijen, op pompoenen en zelfs in een volledige stippenkamer in blacklight. Er zijn dus voldoende foto-momenten ingebouwd voor de social media!

Oneindige mentale problemen

Het werk van Kusama heeft een onbezorgde en vrolijke uitstraling, maar niets is minder waar. Kusama worstelt al haar hele leven met mentale problemen. Vanaf jonge leeftijd heeft ze last van hallucinaties. Kusama beschreef ze zelf als: “patronen die bewegen, zich vermenigvuldigen, alles om me heen verslinden en me uiteindelijk verteren”. Haar kunst werd een middel om aan deze psychische onrust te ontsnappen.

In de zomer van 1958 vertrok Kusama uit haar geboorteland Japan naar New York. Hier schilderde ze een serie monochrome doeken met repeterende patronen die ze Infinity Nets noemde. Zoals de hallucinaties in haar hoofd vormen de netten oneindige patronen van verf, die een verstikkend net vormen. Volgens Kusama tonen de netten ‘de oneindigheid van het onbegrensde universum, en mijn eigen positie daarin.’ In de tentoonstelling zijn niet alleen meerdere vroege Infinity Nets te zien, maar ook de werken die er aan vooraf gingen. Zoals de Pacific Ocean serie, gebaseerd op de rimpels in de oceaan, die ze vanuit haar vliegtuigraam zag op weg naar New York.

De samenstellers van de tentoonstelling hebben bijzondere vroege werken naar boven gehaald, van kindertekeningen tot de eerste schilderijen met stippen. Ze laten zo zien hoe Yayoi Kusama haar eigen beeldtaal ontdekte, vanuit persoonlijke ervaringen en experimenten. Juist in deze vroege werken komen Kusama’s artistieke visie en doorzettingsvermogen het sterkst naar voren.

Penis-figuren

Een belangrijke reden van Kusama’s mentale problemen was haar moeilijke jeugd. Kusama groeide op in een liefdeloos huwelijk, in een conservatieve omgeving. Haar vader had veel buitenechtelijke affaires, waardoor haar moeder diep in de put zat. Ze dwong de jonge Yayoi herhaaldelijk om haar vader te bespioneren tijdens zijn seksuele ontmoetingen. Kusama hield hier een diepgeworteld trauma aan over, dat resulteerde in een levenslange afkeer van seks en het mannelijk lichaam.

Maar ook dit jeugdtrauma werd omgezet in kunst. Kusama begon zachte sculpturen te maken met fallus-vormen. Een beroemd voorbeeld uit de vaste collectie van het Stedelijk Museum is de witte boot vol met mini-penissen. Maar in de tentoonstellingen zijn ook wandsculpturen, meubels en zelfs jurken vol met zachte penissen te zien. Haar afkeer van mannen en afwijzing van seksfobie leidde zo tot een zeer herkenbare beeldtaal.

De Amerikaanse kunstenaar Claes Oldenburg zag de werken van Kusama en begon zelf ook ‘soft sculptures’ te maken. Zijn grote beelden van alledaagse gebruiksvoorwerpen groeiden uit tot een commercieel succes. Kusama moest het met minder aandacht doen. Het is een van de vele voorbeelden uit de kunstgeschiedenis, waarin mannelijke kunstenaars buitensporig veel aandacht kregen. Gelukkig zou Kusama op het eind van haar loopbaan alsnog erkenning krijgen en zelfs uitgroeien tot publiekstrekker.

Latere werken

Na de jaren 70 verschoof Kusama’s beeldtaal. De pompoenen en stippenpatronen uit de jaren negentig ogen aanzienlijk gestroomlijnder dan de obsessieve Infinity Nets. Het oogt allemaal net iets gepolijster, felle kleuren en gladde oppervlakken, alsof het verder van haarzelf afstaat. De verandering wordt vaak uitgelegd als een teken dat Kusama grip kreeg op haar mentale problemen, maar die lezing is te simpel.

Yayoi Kusama bleef altijd worstelen met hallucinaties. Ze woonde van 1977 tot aan haar dood vrijwillig in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio. Het is een bewuste keuze vanwege haar mentale gezondheid. Kusama is tot hoge leeftijd doorgegaan met werken. De nieuwste schilderijen in de tentoonstelling zijn slechts 2 jaar oud.

Stippen

Yayoi Kusama brengt tegenwoordig honderdduizenden mensen op de been. Veel mensen komen voor een selfie in een spiegelkamer of een foto van een gestipte pompoen. Maar gaat dit publiek ook de aandacht hebben om de minder fotogenieke werken van Kusama te ontdekken? Wie namelijk de tijd neemt om goed te kijken en werken te vergelijken, ontdekt dat Kusama in haar 80 jaar durende kunstenaarsloopbaan opmerkelijk constant is gebleven. Patronen als stippen en roosters blijven terugkomen steeds in nieuwe vormen kleuren.

De kracht van de grote overzichtstentoonstelling van Yayoi Kusama zit niet in de Instagram-kunst zoals de Infinity rooms, maar in de meer persoonlijke werken. De Infinity Nets and Soft sculptures zijn krachtige statements voor mentale gezondheid en tegen seksuele onderdrukking. Het zijn werken die tot ver na haar dood indruk zullen maken.

Meer recente tentoonstellingen:

Lees ook onze andere artikelen over recente tentoonstellingen: