Van kraal tot kanonskogel: de Rozenkrans van Rubens ontmoet hedendaagse kunst

Tijdens de restauratie van de Sint Pauluskerk in Antwerpen strijken de Mysteriën van de Rozenkrans neer in het Noordbrabants Museum. Topstukken van Rubens, Van Dyck en Jordaens hangen er dit keer op ooghoogte tussen hedendaagse kunst. Het eeuwenoude gebedssnoer krijgt hierdoor een verrassend actuele lading.

In 1629 bezette Frederik Hendrik van Oranje Den Bosch na een beleg van vier maanden. Spaanse bezetters en katholieke geestelijken werden gedwongen om de stad te verlaten. De schatten uit de Sint Janskathedraal verhuisden halsoverkop naar de Sint Pauluskerk in Antwerpen. Nu, bijna 400 jaar later, dient Den Bosch als toevluchtsoord: tijdens de restauratie van de Sint Pauluskerk zijn 15 schilderijen met de Mysterieën van de Rozenkrans tijdelijk te zien in het Noordbrabants Museum.

Rozenkrans

Volgens de overlevering verscheen Maria in 1214 aan Sint Dominicus en gaf hem een rozenkrans. Dit rooms-katholiek gebedssnoer helpt gelovigen om de tel bij te houden tijdens het bidden. Het snoer bestaat uit 53 kleine kralen voor het Weesgegroet en 6 grote kralen voor het Onze Vader, eindigend met een kruisje. Door met de vingers de kralen af te gaan, hoeft de biddende niet te tellen en ontstaat er mentale ruimte om geheel op te gaan in het gebed. Dominicus en zijn volgelingen verspreidden de rozenkrans over de wereld.

Tijdens het bidden van de rozenkrans staat het leven van Jezus centraal. Bij iedere serie van tien kleine kralen denkt de gelovige aan één van de 15 mysterieën van de rozenkrans. Je moest dus 3 keer het hele snoer rond om alle 15 mysteriën te overdenken. De Antwerpse Dominicaan Joannes Boucquet gaf rond 1617 de opdracht voor 15 schilderijen waarop deze verhalen uit het leven van Christus staan afgebeeld. Ze moesten dienen als visuele ondersteuning bij het gebed.

**Hendrick van Balen –** de Annunciatie
**Cornelis de Vos –** de Geboorte van Jezus
**Cornelis de Vos –** de Presentatie in de Tempel

de Blijde Mysteriën

Waarschijnlijk hield Peter Paul Rubens toezicht op de serie, maar huurde hij verschillende kunstenaars in voor de uitvoering. Hendrick van Balen, Frans Francken de Jonge, Matthijs Voet en Cornelis de Vos tekenden voor de zogenaamde ‘blijde mysteriën’: de Annunciatie, de Visitatie, de Geboorte van Jezus, de Presentatie in de Tempel en Jezus en de schriftgeleerden. De verschillen in compositie vallen op. Waar Hendrick van Balen koos voor een traditionele compositie in Renaissance-stijl, experimenteert Cornelis de Vos met barokke diagonalen en sterke licht-donkereffecten.

Normaal hangen de 15 schilderijen op 4 meter hoogte in de Sint Pauluskerk in Antwerpen. Maar voor de tentoonstelling in Den Bosch zijn ze op ooghoogte opgehangen. Hierdoor zijn de details goed te zien: de engelenhoofdjes bijvoorbeeld die verstopt zitten in een wolk bij de geboorte van Jezus. Voor de kribbe ligt een lammetje, een verwijzing naar het Lams Gods. In de tempel zitten twee duiven op de traptreden. Het verwijst naar het duivenoffer: arme gezinnen die hun eerstgeboren kind in de tempel presenteerden, mochten als offer twee duiven gebruiken in plaats van een lam.

**Peter Paul Rubens –** de Geseling van Jezus
**Antoon van Dyck –** de Kruisdraging
**Jacob Jordaens –** de Kruisiging

de Droeve Mysteriën

De droeve mysteriën vormen het hoogtepunt van de serie. Rubens schilderde zelf de Geseling van Jezus. Met een paar klodders rode verf op de rug van Jezus geeft hij een overtuigend beeld van bloed. Ook de andere droeve mysteriën – Jezus op de olijfberg, de Doornenkroon, de Kruisdraging en de Kruisiging – werden door topkunstenaars gemaakt. Respectievelijk David Teniers de Oude, Antoon de Bruyn, Antoon van Dyck en Jacob Jordaens maakten de schilderijen. Opvallend is de losse stijl van de Kruisdraging. Van Dyck was slechts 19 jaar oud toen hij dit werk schilderde.

Het Noordbrabants Museum combineert de schilderijen met installaties van hedendaagse kunstenaars. Maria Roosen maakte een levensgrote rozenkrans van druppels en vruchten van glas. Bij de droeve mysteriën ligt een rozenkrans van Mona Hatoum: het kruis is vervangen door een kanon, kralen door kanonskogels. Ze verwijst naar het wereldwijde geweld in naam van het geloof.

**Aernout Vinckenborgh –** de Herrijzenis van Jezus
**Aernout Vinckenborgh –** de Kroning van Maria
**Matthijs Voet –** Pinksteren

de Glorieuze Mysteriën

De vijf glorieuze mysteriën vormen de apotheose van de serie, maar de kwaliteit van de schilderijen is het laagst. Vervormde gezichten, zoete roze wangetjes en rommelige achtergronden: het ziet er allemaal een beetje onbeholpen uit. Aernout Vinckenborgh baseerde de herrijzenis van Jezus en de kroning van Maria op schilderijen van Rubens (eerder hier besproken), maar in een stuk mindere uitvoering. Het overdadige licht op de figuren, zonder duidelijke bron, in een vrij donkere achtergrond voelt onecht aan.

De titel ‘Glorieus’ is eigenlijk beter van toepassing op de hedendaagse kunst in dit deel van de tentoonstelling. De poëtische kralenkunst van de Zwitserse kunstenaar Latifa Echakhch komt als een waterval uit het plafond. Even schitterend zijn de kleurrijke doeken van de Chileense kunstenaar Cecilia Vicuña, die verwijzen quipu’s van de oude Inca’s. Zoals een kraal in de rozenkrans helpt om te tellen, staan de knopen in de quipu voor cijfers en data. De kanonskogels van Hatoum, de kralenwaterval van Echakhch en de quipu’s van Vicuña: het zijn sterke beelden van geweld, kwetsbaarheid en herinneringen. Vier eeuwen na de rozenkrans tonen deze moderne kralen wat met woorden niet te vatten is.