Charley Toorop en Pyke Koch deelden schilderthema's, maar hadden verschillende idealen

Charley Toorop en Pyke Koch behoren tot de bekendste Nederlandse kunstenaars van het interbellum. Toch was hun werk niet eerder samen te zien in een tentoonstelling. Museum MORE brengt de dertigjarige vriendschap tussen beide kunstenaars nu voor het eerst in beeld.

In 1955 schrijft Pyke Koch aan zijn zus dat hij afscheid heeft genomen van Charley Toorop: “Ze lag in haar bed, in haar alcoofje naast het atelier waar dezelfde orde (volmaakte, en ononderbroken orde) heerschte als weleer”. Hij vond het lastig haar lichaam te zien liggen. “Het was me vreemd te moede”. Het bezoek markeert het einde van een 30 jaar durende vriendschap. In Museum MORE zijn albums te zien met foto’s van hun samenzijn. Maar het zijn vooral de schilderijen, waaruit blijkt dat Koch en Toorop elkaar inspireerden.

**Charley Toorop –** Maaltijd der vrienden

De ontmoeting

Pyke Koch ontmoette Charley Toorop voor het eerst in 1916. Hij begon net te schilderen, terwijl Toorop al een gevestigde naam was. Koch was onder de indruk van haar werk. In de eerste zaal van de tentoonstelling kijken twee zelfportretten de toeschouwer recht aan. Grote ogen, veel detail, het is goed te zien hoe Koch de stijl van Toorop imiteerde. Beiden maken zichzelf niet mooier dan ze zijn. Sporen van het leven mogen zichtbaar blijven.

In 1932 schilderde Charley Toorop “Maaltijd der vrienden” waarop haar vriendkring uit Bergen staat afgebeeld. Pyke Koch staat ook op het schilderij. Rokend, en dicht tegen Charley Toorop aan. Volgens het bordje is dit mogelijk een teken van een kortdurende liefdesrelatie. Maar zeker is dit niet.

**Pyke Koch –** Vrouwen in de straat
**Charley Toorop –** Boeren

Thematiek

Museum MORE laat zien dat beide kunstenaars dezelfde thema’s schilderden. Zo bestudeerde Pyke Koch het opgevouwen lichaam van een lenige acrobaat. Hij gebruikte de realistische stijl van de Nieuwe Zakelijkheid. Op de achtergrond zit een officier het tafereel te bekijken. Toorop was ook geïnspireerd door het circus. In een druk schilderij duikelen de kermispaarden, acrobaten en clowns over elkaar heen.

Maar soms zijn de veronderstelde overeenkomsten minder geslaagd. Charley Toorop was overtuigd communiste, die opkwam voor de minderbedeelden in de samenleving. In MORE hangt een doek van vijf Zeeuwse boeren dat zo tussen de sociaal-realistische werken in Stalins Rusland had kunnen hangen. Het zijn flinke kerels met doorleefde gezichten, maar trots op hun werk. De schoffel fier in de lucht. Koch schilderde ook de armoede in de stad, zoals de prostitutie op de straat. Maar zijn sekswerkers voelen meer als curiosa, die hij van buitenaf bestudeerde en zelfs excentrieker maakte.

**Piero della Francesca –** Battista Sforza (niet te zien in de tentoonstelling)
**Pyke Koch –** Jonkvrouw J.C. Boetzelaer

Verschillen

De tentoonstellingsmakers zoeken continu naar de overeenkomsten tussen Toorop en Koch, maar negeren de verschillen. Zo maakte Charley Toorop tijdens de Tweede Wereldoorlog een stilleven met een Russische krant, opnieuw een teken van haar communistische sympathieën. Pyke Koch daarentegen was een uitgesproken fascist, een schaduwkant van zijn leven die in de tentoonstelling bewust wordt verzwegen.

Maar ook stilistisch zijn er grote verschillen. Koch schilderde een portret van jonkvrouw J.C. Boetzelaer in de onmiskenbare stijl van de Italiaanse Renaissancemeester Piero della Francesca. Subtieler is de verwijzing naar de Sint Sebastiaan van Andrea Mantegna in het schilderij van een jongeman. Toorop had modernere inspiratiebronnen. Haar bloesemtakken doen denken aan het werk van Vincent van Gogh.

Museum MORE

Door zo sterk in te zetten op soms speculatieve overeenkomsten, blijft de eigenheid van Toorop en Koch onderbelicht. Ook de AI-gegenereerde teksten op de museumwebsite getuigen niet van een hoog ambitieniveau. Een gemiste kans, want de grote hoeveelheid werken in de tentoonstelling biedt juist de kans om meer diepgang te geven.

Na de grote Jan Mankes-tentoonstelling van Museum Arnhem en Museum Belvedere, en de Charley Toorop-expositie in het Kröller-Müller museum, laat Museum MORE opnieuw zien dat de Nederlandse collecties een schat aan interbellumkunst bieden. De belangstelling van het publiek voor deze periode blijft daarmee onverminderd groot.