Wat er schuilging in het maanlicht van de 17e eeuw

Vroeger zat de nacht vol gevaar. Wie na het sluiten van de stadspoorten nog buiten liep, kon te maken krijgen met brand, dieven of zelfs hekserij. Kunsthistoricus Stefan Kuiper stelde voor het Dordrechts Museum een tentoonstelling samen over het nachtleven in de 17e eeuw. Hoe besteedde men in de 17e eeuw de avond en de nacht?

In deze tijd van Netflix, telefoons en computer is het bijna niet meer voor te stellen, maar de meeste nachtelijke activiteiten vonden plaats bij kaarslicht. Overdag moest er gewerkt worden, vaak al vanaf jonge leeftijd. De avond bood tijd voor zaken waar men overdag niet aan toe kwam. Zo toont Gerard Dou een avondschool, waar kinderen leren lezen en schrijven in het zwakke schijnsel van een kaars. Ook waren er veel nachtwerkers: bakkers, secreetreinigers en astronomen. Maar de avond bracht ook tijd voor vertier. In de tentoonstelling zien we kroegen, nachtelijke feesten en meisjes van plezier.

Aert van der Neer

De Nederlandse 17e-eeuwse kunst zit vol met nachttaferelen, toch werd er nooit eerder een tentoonstelling gewijd aan dit genre. Stefan Kuiper, kunsthistoricus en schrijver voor onder meer de Volkskrant, brengt hier nu verandering. Voor het Dordrechts Museum selecteerde hij ruim 100 werken over de nacht.

Ster van de tentoonstelling is Aert van der Neer, die beroemd werd met schilderijen van de nacht. Zijn ‘nachtjes’ kon je maken met goedkope pigmenten tussen flink veel zwart. Kwalitatief wordt het werk van Van der Neer vaak minder hoog aangeslagen dan tijdgenoten als Albert Cuyp en Jan van Goyen, toch doen de schilderijen het in het Dordrechts Museum wonderwel. Er zijn een klein tiental werken van zijn hand te zien. Het patroon is steeds hetzelfde. Een mooie ronde volle maan geeft een gele gloed op het landschap, waar silhouetten van bomen zich aftekenen tegen de horizon. Ook is er altijd een rivier te zien, waar de maan in reflecteert. Meestal zijn er ook mensen te zien op de sfeervolle nachtschilderijen. Ze lopen met een paard in de landschap of zitten in een bootje of trekschuit op het water.

Nacht

In werkelijkheid was het buiten de stadsmuren in de avonden niet meer zo druk. Na zonsondergang werden de poorten van de stad gesloten om de inwoners te beschermen. In de speelse audiotour vertelt ratelwacht Gerrit Sebastiaensz zijn dochtertje Geesje over de vele gevaren van de nacht. Hij liep ’s nachts door de straten van de stad om te waarschuwen voor brand of dieven. Ook riep hij de tijd om: “De klok heeft drie”.

De nacht was in de 17e eeuw een stuk donkerder dan nu. Zonder de vele vliegtuigen, auto’s, satellieten en lampen aan huizen was er een stuk minder lichtvervuiling dan nu. Al kwam hier verandering in met de uitvinding van de straatlantaarn door Jan van der Heyden. In het Dordrechts Museum is een fraai 17e-eeuws exemplaar te zien naast een prent van Gesina ter Borch. Na de introductie van lantaarnpalen in Amsterdam, volgden andere steden snel.

In de tijd voor elektrisch licht was het brandgevaar groot. De olielampen en kaarsen in de huizen waren een continue bron van gevaar. Op het schilderij “de Grote Brand van de Rijp in 1654” laat Egbert van der Poel zien hoe tweederde van het dorp opging in een vlammenzee. De brand brak uit in een molen, maar verspreidde zich razendsnel door de harde wind.

Hekserij

Sommige nachtgevaren waren minder reëel. In een klein schilderijtje van David Teniers de Jonge verzamelen vleermuizen en duivelse wezens zich rondom een kookpot. Het is een voorbeeld van hekserij. Hoewel heksenvervolgingen in de Nederlanden minder frequent waren dan elders in Europa, was er in de 17e eeuw een wijdverspreid volksgeloof dat deze duivelse vrouwen in het geheim samenkwamen in de bossen. In hoeverre de kunstschilders dit ook geloofden, valt te betwijfelen. De karikaturale weergave van de lelijke heksen doet vermoeden dat ze met dit bijgeloof vooral de draak wilden steken.

De nacht was dus minder gevaarlijk dan sommige schilderijen doen geloven. Domenicus van Wijnen schilderde een schilderij van een slapende jonge man, omgeven door een skelet op een paard, een kind-etende soldaat op een draak, duivelse dieren en een vrouw die de maan uit de lucht prikt. Maar gelukkig, al deze enge taferelen zijn slechts een nachtmerrie!

Avondbezigheden

Stefan Kuiper heeft in het Dordrechts museum een speelse en afwisselende tentoonstelling samengesteld over de nacht. De meeste bruiklenen komen gewoon uit Nederlandse collecties komen, maar krijgen door de expositie maar aandacht. De audiogids geeft uitleg en wijst je op details, die je anders mogelijk over het hoofd ziet. De focus op het dagelijks leven in de 17e eeuw zorgt er wel voor dat de Bijbelse en mythologische werken in de tentoonstelling onderbelicht blijven.

De tentoonstelling toont grote namen als Rembrandt van Rijn, Gerard Dou en Albert Cuyp. Maar de kracht van “From Dusk till Dawn” zit hem in werken van minder bekende schilders, die normaal weinig aandacht krijgen, zoals Egbert van der Poel of Frans van Mieris. Stefan Kuiper haalt hen met deze tentoonstelling, letterlijk en figuurlijk uit de duisternis. Smetje op deze leuke familietentoonstelling is de Engelse naam, want met een expositie vol Nederlandse kunst was dat passender geweest.

Meer recente tentoonstellingen:

Lees ook onze andere artikelen over recente tentoonstellingen: