Rui Chafes helpt je om naar Giacometti te kijken

Weinig kunst is zo herkenbaar als de smalle figuren van Alberto Giacometti. Extreem dun, altijd gemaakt van brons en ruw afgewerkt: het is de signatuur van de meester. Maar blijven mensen na de herkenning nog wel kijken? In Museum Beelden aan Zee activeert de Portugese kunstenaar Rui Chafes de zintuigen door Giacometti in een nieuwe omgeving te plaatsen.

Stel je staat voor een beeld van Giacometti. Wat gebeurt er dan in je hoofd om dit te herkennen? “Het beeld van het kunstwerk komt via het netvlies van je oog via een deels gekruiste zenuw uiteindelijk in de visuele cortex terecht, het deel van het brein dat verantwoordelijk is voor het verwerken van visuele informatie”, legt hersenonderzoeker Dick Swaab uit in zijn boek het Creatieve Brein. Onze hersenen zijn goed in patroonherkenning. Supersnel analyseert je brein de vormen van een kunstwerk, om te concluderen: ‘Dit is een Giacommetti’. Is het patroon ontdekt, dan reageert het beloningssysteem door dopamine vrij te geven, wat zorgt voor een goed gevoel.

Vaak stop je daarna om goed te kijken. Het object is herkend en detailbestudering is niet meer nodig. Je weet immers wat het is. Voor een herkenbare kunstenaar als Giacometti kan dit dus je kunstbeleving beperken. Zie je nog wel hoe Giacometti een beeld heeft opgebouwd? Of welke details hij aanbracht in gezichten of lichaamsvormen? De Portugese kunstenaar Rui Chafes helpt je om ook na herkenning nog goed te blijven kijken. In Museum Beelden aan Zee heeft hij verschillende grote installaties gebouwd om de kunst van Giacometti niet alleen te zien, maar echt te ervaren.

Giacometti in het donker

In het midden van de grote zaal van het museum staat een donkere kamer. Via een dunne gang schuifelen bezoekers de duisternis in, waar aan het einde van de tunnel een beetje licht te zien is. In deze grote doka heeft Chafes de beelden van Giacometti verstopt. Door smalle spleten, dun als de beelden van Giacometti zelf, zijn de sculpturen te bekijken. Kijken is een ervaring geworden.

Toch voelen de installaties van Chafes vaak aan als een gimmick. Ervaar je de kunst van Giacometti echt beter in het donker of op een andere ondergrond? Die twijfel wordt bevestigd wanneer ik even later in een van de andere installaties naar een minuscuul beeldje van Giacometti sta te loeren. De installatie zorgt voor focus, want de donkere wanden sluiten je af van de omgeving. Maar de functie van de helling blijft onduidelijk.

Rui Chafes

Rui Chafes behoort tot de belangrijkste Portugese beeldhouwers van zijn generatie. Hij weet van koud ijzer kwetsbare beelden te maken. Na zijn opleiding in Lissabon trok hij begin jaren negentig naar de Kunstacademie in Düsseldorf, waar hij onder Gerhard Merz studeerde en zich verdiepte in Duitse romantische denkers als Novalis en Hölderlin. Die fascinatie voor melancholie is sindsdien terug te zien in zijn werk: zwart geschilderde ijzeren vormen die doen denken aan cocons of harnassen.

Chafes bouwde vroeg een internationale reputatie op, met een deelname aan de Biënnale van Venetië in 1995 en tentoonstellingen bij onder meer het Centre Pompidou in Parijs. De laatste jaren is hij gefascineerd door Alberto Giacometti. De tentoonstelling in Museum Beelden aan Zee toont een ijzeren masker van Chafes, dat als cocon om een gipsen sculptuur van Giacometti is gehangen. Het samenspel tussen de kunstwerken zorgt voor een contrast van kwetsbaarheid en kracht.

Materialiteit

Maar het is vooral het materiaalgebruik dat door de beelden van Chafes extra aandacht krijgt. Nada Existe is een langgerekt beeld met ronde vormen, dat als een opgeklapte peul aan het plafond hangt. Aan de buitenkant is het ijzer glad en glooiend, maar binnenin is het beeld niet afgewerkt. De sporen van het maakproces zijn door Chafes bewust zichtbaar gelaten. Giacometti doet eigenlijk hetzelfde. Zijn vingerafdrukken zijn zichtbaar in de ruwe oppervlaktes van zijn bronzen beelden. Chafes probeert je hier niet alleen te laten herkennen, maar echt te kijken.

Chafes X Giacometti is, na vorig jaar Gander X Degas, de tweede tentoonstelling in een reeks waarin hedendaagse kunstenaars reflecteren op een grote naam uit de kunstgeschiedenis. Hoewel Chafes er wel degelijk in slaagt je beter te laten kijken naar het werk van Giacometti voelt de tentoonstelling ook wat beperkt. Er zijn slechts twintig kunstwerken te zien. Na een bezoek aan de donkere kamer ben je daardoor snel uitgekeken en daar kan de nieuwe blik van Chafes weinig aan doen…

Meer recente tentoonstellingen:

Lees ook onze andere artikelen over recente tentoonstellingen:

Foto boven het artikel: Studio Gerrit Schreurs