Een schilder als vredesvoorwaarde: het klinkt als een vreemde eis voor een oorlog die vijftien jaar duurde. Toch was dat precies wat sultan Mehmet II vroeg toen hij Venetië in 1479 een wapenstilstand aanbood. Wie was de kunstenaar die naar het hof van de machtigste heerser van zijn tijd werd gestuurd, en wat deed hij daar?
In 1453 viel Constantinopel, het huidige Istanbul, na een beleg van 57 dagen in handen van de Ottomanen. Met deze overwinning van sultan Mehmet II kwam na ruim 1000 jaar een einde aan het Byzantijnse rijk. Maar de machtshonger van de sultan was nog niet gestild. In 1463 brak er oorlog uit tussen de Ottomanen en het Venetiaanse rijk, dat in de 15e eeuw grote delen van de Adriatische kust omvatte, van Kroatië tot aan Griekenland. Ondanks steun van de Paus en verschillende andere kleine staten, konden de Venetianen niet voorkomen dat delen van Albanië en Griekenland in Ottomaanse handen kwamen.
Leerling van Bellini (?) – Portret van sultan Mehmet II
Onbekende kunstenaar – Dubbelportret van Mehmet II
Wie waren de Bellini’s?
Na 15 jaar strijd deed Sultan Mehmet in 1479 een vredesaanbod. Venetië accepteerde dit snel, bang voor de numerieke overmacht van de Turken. Bij de besprekingen kwam de sultan met een ongebruikelijke eis. Hij wilde een Venetiaanse kunstschilder aan zijn hof in Istanbul, die hem zou portretteren. Om de vrede te bestendigen besloot de Venetiaanse senaat om een topkunstenaar te sturen: Gentile Bellini.
De Bellini’s waren rond 1480 vermaard: vader Jacopo Bellini schilderde het altaar van de kathedraal in Verona. Zijn zoons Giovanni en Gentile, schoonzoon Andrea Mantegna werkten in zijn atelier, waar ook leerlingen als Titiaan en Giorgione het vak leerden. Je zou kunnen zeggen dat de Venetiaanse stijl ontstond bij de familie Bellini. Gentile was daarom een zeer geschikte kandidaat met voldoende aanzien en kwaliteit om de sultan te pamperen.
Portret van Mehmet II
Sultan Mehmet II had een fascinatie voor de Westerse cultuur. Hoewel hij de Hagia Sophia na de verovering van Constantinopel in een moskee veranderde, zijn er talloze voorbeelden waarbij Mehmet Byzantijns erfgoed juist beschermde. Hij verzamelde bijvoorbeeld een aanzienlijk aantal christelijke relikwieën in zijn paleis en vervoerde veel van de keizerlijke sarcofagen van de Kerk van de Heilige Apostelen naar het Topkapi-paleiscomplex. Hij redde ook een groot deel van de Byzantijnse keizerlijke regalia van vernietiging.
Van de tijd van Gentile Bellini in Constantinopel is slechts één olieverfschilderij bewaard gebleven: het portret van sultan Mehmet II dat tegenwoordig te zien is in de National Gallery in Londen. Het is een realistisch schilderij van de sultan. Hij draagt een rode mantel met bontkraag. Een witte tulband op zijn hoofd. Het lijkt alsof hij is afgebeeld op een balkon. Over de rand hangt een rijkversierd tapijt met edelstenen. Een met goud belegde architecturale boog omkroont de Ottomaanse machthebber. Volgens de Italiaanse geschiedschrijver en monnik Jacopo Filippo Foresti was Mehmet erg onder de indruk van het doek: “Toen de keizer het beeld zag, dat zo sterk op hem leek, bewonderde hij de talenten van de man en zei dat hij alle andere schilders die ooit hadden bestaan, overtrof.”
Er zijn meerdere vergelijkbare portretten van sultan Mehmet II bekend, die vermoedelijk zijn gemaakt door leerlingen van Bellini. Het is onduidelijk of zij meereisden naar Constantinopel, of dat zij de doeken na terugkomst van Bellini in Venetië maakten. De meest opvallende kopie is een dubbelportret van Mehmet II met een jongere man. Hoewel de gewaden en het gezicht van de sultan iets zijn aangepast, is het werk duidelijk direct gebaseerd op het doek uit de National Gallery. Ondanks talloze pogingen tot opheldering, is de identiteit van de tweede man nog altijd onbekend.
Onbekende Ottomaanse kunstenaar – Zittende schilder
Ottomaanse tekeningen
Minstens net zo interessant zijn de tekeningen die Bellini maakte aan het Ottomaanse hof. Uit de werken spreekt zijn aandacht voor de Turkse klederdracht. In een pen en waterverf tekening zit een jong lid van het Ottomaanse hof gebogen over een schrijfblok. Het werk combineert de Oosterse traditie van miniatuurschilderingen met het realisme van de Westerse schilderkunst. Meer nog dan het portret van de sultan spreekt uit de tekeningen de culturele uitwisseling.
Deze invloed was blijvend. Er zijn verschillende miniaturen bekend van de Ottomaanse kunstenaars, die duidelijk geïnspireerd zijn op de werken van Bellini. In een van deze schilderingen is de sultan te zien die aan een roos ruikt, als verwijzing naar de profeet Mohammed. Volgens de overlevering ontstond de bloem uit een zweetdruppel van Mohammed tijdens zijn reis naar de hemel. De roos is hiermee een van de meest geliefde symbolen binnen de islamitische cultuur om de profeet te eren.
Scuola Grande di San Marco
Na terugkomst in Venetië bleef Gentile Bellini Oosterse motieven in zijn werk gebruiken. In 1504 begon hij aan een groot schilderij voor de ontvangstruimte van de Scuola Grande di San Marco, een van de meest prestigieuze broederschappen (scuole grandi) in Venetië. Het schilderij toont hoe Sint Marcus het geloof verspreidt in Alexandrië, al doet het plein ook denken aan het San Marco plein in Venetië. Rechts op het schilderij zijn meerdere mannen met tulbanden te zien, die duidelijk zijn afgeleid van de schetsen uit zijn Turkse verblijf.
De Ottomaanse tekeningen die Bellini uit Constantinopel meebracht, bleven niet beperkt tot zijn eigen atelier. Toen Albrecht Dürer in de jaren 1490 en opnieuw rond 1506 Venetië bezocht, kreeg hij toegang tot Bellini’s atelier en zag hij er werk in wording, waaronder studies van Ottomaanse figuren die Bellini ter plekke in Constantinopel had geschetst. Dürer nam deze motieven over en verwerkte ze in zijn eigen tekeningen, waarbij een specifieke Ottomaanse ruiter geleidelijk veranderde in een algemeen “Turks” type dat in de Noord-Europese kunst ging circuleren. Gentile Bellini was daarmee niet alleen de gezant die vrede bezegelde, maar ook een van de eerste kunstenaars die het Westen een blik gunden op de wereld voorbij zijn eigen grenzen.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen waarin we bijzondere kunstwerken onder de loep nemen:
