Charley Toorop en Vincent van Gogh zagen hetzelfde, maar anders

Het Kröller-Müller Museum bezit de grootste Charley Toorop-collectie ter wereld, maar toont normaal slechts een fractie daarvan. Nu brengt het museum 66 schilderijen samen in een tentoonstelling die onderzoekt hoe Van Gogh haar vormde als kunstenaar. De vergelijking laat zien dat ze twee heel verschillende benadering hadden van het boerenleven.

“Vincent van Gogh was er voor mij alvóór ik begon te schilderen, eigenlijk al bij mijn bewustwording”, schrijft Charley Toorop in 1953. Toorop was voorbestemd om muzikant te worden, maar koos vlak na de Eerste Wereldoorlog toch voor een carrière in de voetsporen van haar vader, Jan Toorop. Vooral in haar eerste jaren als kunstenaar, speelt Van Gogh een belangrijke rol in haar werk. Ze is zoekende naar haar eigen stijl, maar vindt in Van Gogh een geestverwant qua thematiek.

Borinage

In 1922 reisde Charley Toorop naar de Borinage in de voetsporen van Van Gogh, die rond 1880 in de streek werkte als lekenprediker. Het leven is er hard. Toorop komt terecht in een huis waar de huurbaas haar eigen dochter te werk stelt als sekswerker. Toorop gruwde ervan. Op het moeder-dochterportret dat Toorop van hen schilderde, beeldde ze de moeder extra lelijk af. Maar de somberheid van de situatie liet haar niet los. Ze draaide het doek ’s nachts om zodat ze er niet naar hoefde te kijken als ze ging slapen.

De Borinage was een mijnwerkersstreek met slechte werkomstandigheden. Een film van Joris Ivens toont hoe de mannen, zwart van het gruis, door het landschap sjouwen met grote zakken kolen op hun rug. Misschien inspireerden de zwarte gezichten Toorop tot een grote houtskooltekening van een mijnwerkersfamilie. Generatie na generatie werkt hier in de mijn. Het opkomende socialisme in de regio strijdt voor betere werkomstandigheden en betere betaling. Zou de kleine dreumes op de arm een betere toekomst tegemoet gaan?

Een soortgelijke tekening maakte Charley Toorop van zwervers in Parijs. Als toeschouwer voel je de priemende blikken van de daklozen, vragend om wat kleingeld. De oude dikke jassen laten zien hoe koud het leven op straat is in de winter. In deze houtskoolportretten is Charley Toorop op haar best. De tekeningen tonen haar sociale betrokkenheid bij de allerarmsten, juist door aandacht te schenken aan de mensen die zo vaak vergeten worden.

Van Gogh

In de thematiek van het boerenleven is de invloed van Van Gogh op Toorop het duidelijkst te zien. Vooral de donkere boerenschilderijen uit het begin van Van Goghs loopbaan tonen veel overeenkomsten met het werk van Toorop. Bezoekers moeten hiervoor wel de tentoonstelling verlaten en een kijkje gaan nemen in de Van Gogh-galerij van het Kröller-Müller Museum, want buiten de Aardappeleters zijn er in de tentoonstellingen geen werken van Van Gogh te zien.

Als de tentoonstellingsmakers de werken van Van Gogh en Toorop wel naast elkaar hadden gehangen, dan zou opvallen hoe verschillend beide kunstenaars de thema’s uitwerkten. De boeren van Van Gogh zijn karakterkoppen, bijna als 17e-eeuwse tronies. Veel boeren hebben niet eens een gezicht, maar een simpele verfstreek als kop. Voor Van Gogh ging het om het boerenleven, niet om de boeren zelf. Bij Toorop is dit totaal anders. Haar schilderijen zijn echte portretten, waarin het karakter van de modellen doorsijpelt. Neem de opgetrokken wenkbrauw van de nachtwaker: een strenge man die niet met zich liet sollen. Toorop schilderde niet zomaar een nachtwaker, maar juist deze man.

Kröller-Müller Museum

Om de verbinding tussen Charley Toorop en Vincent van Gogh te benadrukken, heeft het museum de schilderijen op een soort vervaagd Van Gogh-behang gehangen. Deze verrassende presentatie levert plaatjes op die het goed zullen doen op Instagram: drie zelfportretten van Charley Toorop met Van Gogh op de achtergrond, of een rijtje korenschoven met op de achtergrond een boerenlandschap van Van Gogh. Toch kun je je afvragen of de schilderijen niet beter tot hun recht waren gekomen op een rustiger achtergrond.

In de tentoonstelling hangen 66 schilderijen van Charley Toorop, waarvan het overgrote deel uit de eigen collectie. De expositie toont zo opnieuw de enorme rijkdom van het Kröller-Müller Museum: het bezit de grootste collectie van Charley Toorop ter wereld. Het is jammer dat veel van deze werken, net als veel andere delen van de Kröller-Müller-collectie, normaal gesproken in het depot verblijven. Gelukkig begint het museum komend jaar eindelijk met de bouw van de geplande uitbreiding. Charley Toorop behoort tot de belangrijkste Nederlandse kunstenaars van de 20e eeuw. Hopelijk zullen haar schilderijen in de toekomst dus vaker te zien zijn.