In Fenix krijgt migratie een gezicht

In Rotterdam opende deze week Fenix, het nieuwe museum over migratie. In de historische loods, waar ooit duizenden landverhuizers vertrokken met de Holland-Amerikalijn, vertellen opvallende kunstwerken nu verhalen over mensen op zoek naar een nieuw thuis. Brengt het museum lucht in het gepolariseerde migratiedebat?

“In welk land ben ik een mens en geen vluchteling?” schreef de Oekraïense kunstenaar Maria Kulikovska op haar Oostenrijkse visumaanvraag. De felrode letters zijn uitgelopen, alsof ze boven de brief heeft zitten huilen. Je voelt haar wanhoop. Kulikovska verstuurde na de inname van de Krim talloze visumaanvragen naar Europese landen. Maar in 2014, nog voor de grootschalige oorlog in Oekraïne, was ze nergens welkom. Europa zat niet te wachten op vluchtelingen.

Museum van verhalen

Het verhaal van Maria Kulikovska is exemplarisch voor het gepolariseerde migratiedebat in West-Europa. Vaak gaat de discussie over angst en aantallen, maar zelden is er nog aandacht voor de mens. Wie zijn deze migranten? Waarom verhuizen ze naar een ander land? Fenix vertelt de verhalen van de landverhuizers in de historische loods, vanwaar duizenden migranten vertrokken naar New York.

De architecten van MAD Architects hebben de eerste verdieping zoveel mogelijk open gehouden. Kunstwerken staan kriskras door de enorme hal verspreid: een bepakte Bottari Truck van Kimsooja, een stuk van de Berlijnse muur of twee enorme blauwe slippers van Hana El-Sagini. Bezoekers lopen zonder vaste route door het museum. Ieder kunstwerk is een klein verhaal: Soms grappig, zoals de flamingoposters van Kliuanji Kia Henda onder de titel “Migrants Who Don’t give a fuck”. Soms activistisch, zoals een zwarte man als vrijheidsbeeld van Fernando Sánchez Castillo. Soms ontroerend, zoals de twee paspoorten in het zwarte spinnenweb van twee Duitse geliefden, die gescheiden waren door de Berlijnse muur. Kunstenaar Chiharu Shiota kocht de twee paspoorten op een vlooienmarkt.

Fenix

Fenix is een museum van het grote gebaar. Op het dak staat een glimmende tornado, waarvan je uitkijkt over Rotterdam. Blikvanger binnen het museum is een stoffen bus van Red Grooms. Hij ontwierp de bus en de reizigers als afspiegeling van de stad New York. Als je binnenstapt zie je allerlei verschillende mensen, gemaakt van stof. Een andere aandachtstrekker is de grote metalen poort van Shilpa Gupta die ieder half uur tegen een muur knalt. De dreun gaat keihard door het museum.

Maar de overdaad heeft ook een nadeel. In de enorme Fenixloods vallen kleinere werken in het niet. Een ets van Rembrandt wordt door vrijwel iedereen voorbij gelopen. Een schilderij van Kees van Dongen is in een hoekje weggemoffeld. Zelfs een abstract schilderij van Willem de Kooning, toch bijna een meter bij een meter, lijkt in de grote hal niet op zijn plek. In het bombastische Fenix is weinig ruimte is voor kwetsbare werken. Terwijl juist in deze kleine objecten soms de mooiste verhalen schuilen.

Zo ligt er een klein notitieboekje waarin Frank Kanhai een berichtje aan een buschauffeur schreef: “Lieve buschauffeur, mijn tante kan geen Nederlands. Ze wil naar Rotterdam en terug om Surinaamse boodschappen te doen”. Met het boekje in de hand vertrok ze uit Drachten. Dit kleine verzoek om hulp, om medemenselijkheid, raakt de kern van het migratiedebat. Zijn we nog bereid om ons open te stellen voor iemand anders?

Jong publiek

Museumdirecteuren uit heel Nederland zullen jaloers naar Fenix hebben gekeken deze week. Terwijl zij ieder dubbeltje moeten omdraaien om te kunnen voortbestaan, is in Fenix in 5 jaar een collectie van wereldformaat aangekocht. Museumdirecteur Anne Kremers kreeg van de rijke stichting Droom en Daad de vrije hand om samen met Wim Pijbes voor miljoenen kunstwerken te kopen. Ze koos voor werken die een jong publiek zouden aanspreken. En dat is gelukt.

In het openingsweekend van Fenix lopen bezoekers van alle leeftijden door de loods. Een kind kijkt verwonderd naar Yinka Shonibare’s astronaut in felgekleurde Afrikaanse kleding. Twee expats staan lachend voor een schilderij van een boot met wereldleiders. Trump, Merkel en Poetin kunnen wel ruzie maken, maar de boodschap van de Syrische kunstenaar Abdalla Al Omari is duidelijk: we zitten allemaal op hetzelfde schip. De diversiteit van de bezoekers is ook gereflecteerd in het personeel van Fenix. De medewerkers komen van over de hele wereld. Een gele button op hun kleding laat zien welke talen ze spreken.

the Family of Migrants

Op de begane grond van het museum is een fototentoonstelling ingericht met 200 foto’s over migratie. Het concept is losjes gebaseerd op de fototentoonstelling The Family of Man, die in 1955 te zien was in het Museum of Modern Art in New York. De tentoonstelling valt op door het schitterende beeldrijm dat de tentoonstellingsmakers hebben aangebracht. De foto’s zijn gemaakt in verschillende landen en in verschillende tijden. Toch is de de thematiek hetzelfde. Afscheid nemen is tijdloos. De reis is vaak moeilijk.

Volgens Fenix is iedereen een migrant. Toch zal niet iedere bezoeker zich daarin herkennen. Maar dat is ook niet nodig. Veel kunstwerken in Fenix gaan over je thuis voelen en over het beschermen van je eigen identiteit. En dat zijn gek genoeg juist de thema’s waarin ook de grootste immigratiecriticus zich kan herkennen. Het Fenix biedt daarmee een verfrissend perspectief in het vaak verhitte migratiedebat – geen politieke stellingname, maar een uitnodiging tot reflectie over wat het betekent om gezien te worden als mens.

Foto boven het artikel: Fenix Rotterdam, Iwan Baan