Henri Matisse experimenteert met moderne dans

Henri Matisse werd zijn leven lang geconfronteerd met kritiek. Gelukkig schatten twee verzamelaars zijn vernieuwende kunstwerken wel op waarde. De Rus Sergej Sjtsjoekin en de Amerikaan Albert Barnes stonden aan de wieg van zijn beroemde dansschilderijen. Geen dans is zo modern als de dans van Matisse.

In 1906 exposeerde Henri Matisse op de Salon des Indépendants zijn nieuwste schilderij Le Bonheur de Vivre. Hij had maanden aan het schilderij gewerkt, maar het werk werd slecht ontvangem. Critici noemden het “Het einde van de Franse schilderkunst” en schreven dat “Matisse hen ten dode leek opgeschreven.” Een jaar eerder hadden Matisse en Derain het fauvisme geïntroduceerd. De felgekleurde werken gemaakt aan de Franse Middellandse zee hadden ook veel kritiek gekregen. Maar deze schilderijen uit de omgeving van Collioure leken, ondanks hun felle kleuren, tenminste nog op landschappen. Maar in dit nieuwste schilderij was zelfs de dieptewerking verdwenen.

Le Bonheur de Vivre

Le Bonheur de Vivre was een Arcadisch landschap met naakte baders. We zien dansende mensen, een geitenhoeder met een fluit en zoenende paartjes in de zon. Tijdgenoten moesten bij het schilderij denken aan le Déjeuner sur l’Herbe van Edouard Manet, dat vijftig jaar eerder eveneens een schok op de salon teweeg had gebracht. Maar in werkelijkheid baseerde Matisse zich op een 16e eeuws schilderij van de Vlaming Pauwels Franck, die een groot deel van zijn leven in Italië werkte en daar bekend stond als Paolo Fiammingo.

Francks Reciprocro Amore (Italiaans voor Wederzijdse liefde) is een ode aan de liefde. Het schilderij toont verschillende liefdespaartjes omgeven door kleine cupido’s. Op de achtergrond danst een groep naakte mensen in een kring. Matisse heeft het schilderij van Franck waarschijnlijk niet zelf gezien, maar kende de compositie dankzij een prent van Agostino Carracci. Hij nam de compositie over, inclusief de kringdansers, maar gebruikte voor de naakte lichamen ook andere inspiratiebronnen, zoals en Titiaans Bacchanaal van de Andrianen.

**Titiaan –** Bacchanaal van de Andrianen
**Annibale Carracci –** Reciprocro Amore *(prent naar het schilderij van Pauwels Franck)*
**Pauwels Franck –** Reciprocro Amore *(Wederzijdse liefde)*

La Danse

In 1908 kreeg Henri Matisse de opdracht om twee schilderijen te maken voor de rijke Russische kunstverzamelaar Sergej Sjtsjoekin. Sjtsjoekin was een rijke kunstverzamelaar met een grote collectie werken van Monet, Van Gogh, Gauguin en Matisse. Voor het trappenhuis van zijn paleis Troebetskoj schilderde Matisse vijf dansende vrouwen en vier mannelijke muzikanten. Het motief van de dans ontleende hij aan Le Bonheur de Vivre.

De schilderijen sloegen in als een bom. Simpele oranje-rode lichamen tegen een blauw lucht in een groen landschap. Ieder detail en alle dieptewerking was verdwenen. Nog nooit was een kunstenaar zo ver gegaan in het versimpelen van zijn figuren en compositie. Iedereen vond de schilderijen spuuglelijk. Zelfs Sjtsjoekin was geschokt door de schilderijen en wilde ze in eerste instantie niet hebben. Maar na wat bedenktijd nam hij ze alsnog en kwamen ze in zijn landhuis bij Sint Petersburg te hangen. Na de Russische revolutie kwamen ze in handen van de Russische staat, die ze onderbracht in de Hermitage.

**Henri Matisse –** de Dans en de Muziek (Hermitage, Sint Petersburg)
**Henri Matisse –** Studie voor de Dans (MoMA, New York)

Barnes

Twintig jaar later kreeg Matisse opnieuw een decoratieve opdracht van een rijke kunstverzamelaar. De Amerikaan Albert Barnes had een grote collectie Franse avant-garde kunst, waaronder veel schilderijen van Matisse. Bij een bezoek aan Amerika in 1930 vroeg Barnes hem een muurschildering te maken voor de bogen op de zuidmuur van de belangrijkste zaal van zijn kunstgalerij. Matisse nam de opdracht aan. Terug in Frankrijk huurde hij een grote garage bij Nice, waar hij aan de grote doeken kon werken.

Matisse besloot opnieuw een dansmotief te schilderen. Om het werken op dit grote formaat wat makkelijker te maken, besloot hij te werken met papieren knipsels. In plaats van direct op het doek te schilderen, knipte hij stukken gekleurd papier uit en speldde ze op het doek. Nadat de compositie was ontworpen, trok hij het papier over en schilderde hij met verf de vlakken op het doek. Pas toen de werken bijna af waren, kwam Matisse er achter dat de afmetingen niet klopten. De ruimtes tussen de drie bogen was te klein. Matisse was weer terug bij af en kom opnieuw beginnen.

**Henri Matisse –** La Danse *(1e versie, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris)*
**Henri Matisse –** La Danse *(2e versie, Barnes Foundation)*

Vernieuwd ontwerp

In het nieuwe ontwierp voerde Matisse wat veranderingen door. Waar hij eerst zes dansers had geschilderd en een doorlopend vlak had gecreëerd, schilderde hij nu acht figuren. Hij verdeelde de compositie nu in drie losse fragmenten en plaatste twee dansers per boog en schilderde nimfen onder de overgangen. De definitieve schilderijen werden vervolgens naar de Verenigde Staten verscheept, waar ze nog steeds te zien zijn in de Barnes Foundation in Philadelphia. De eerste versie is tegenwoordig te zien het Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris in Parijs.

In 1941 moest Henri Matisse een operatie aan zijn maag en darmen ondergaan. Hoewel de operatie geslaagd was, bleef Matisse chronisch last houden van zijn maagwand. Hierdoor kon hij niet lang meer staan. Hij besloot daarom om de kniptechniek, die hij ook bij het ontwerp van De Dans had gebruikt, definitief te omarmen. In St. Paul de Vence, net buiten Nice, zou Matisse tot het eind van zijn leven papierknipsels blijven maken. “Er is geen sprake van een breuk tussen mijn oude schilderijen en mijn knipsels,” zei Henri Matisse over de overgang van verf naar papier. “Ik heb een vorm gevonden die is gereduceerd tot zijn meest pure aard.” De platheid en de abstractie, die hij al zocht bij zijn eerste dansschilderijen voor Sjtsjoekin, had hij nu definitief gevonden.