Het realisme ontstond halverwege de 19e eeuw als reactie op de romantiek. Het was een kunststroming waarin de natuur en het dagelijks leven centraal stonden. Hoe ontstond het realisme? Wie waren de belangrijkste kunstenaars? En wat waren de kenmerken van het realisme?
Het realisme was de eerste protestbeweging tegen de kunst van de academie. Een tijd van industrialisatie en revoluties vroeg om een nieuwe vorm van kunst. Weg met de geïdealiseerde historieschilderkunst, tijd voor schilderijen van het dagelijks leven. In Frankrijk waren Gustave Courbet en Edouard Manet de belangrijkste vertegenwoordigers van het realisme, maar als snel verspreidde de stroming zich over heel Europa. In dit artikel een overzicht van de geschiedenis van het realisme, de belangrijkste kunstenaars en de kenmerken van de stijl.
Begin van het realisme
Hoe ontstond het realisme?
In 19e eeuw trok een golf van industrialisatie door heel Europa. Kleine werkplaatsen van ambachtslieden maakten plaats voor grote fabrieken. Deze verandering had grote invloed op de samenleving. Zelfstandige arbeidslieden die aangesloten waren bij een gilde verdwenen. Grote groepen mensen trokken naar de stad, waar ze in loondienst kwamen in slechte arbeidsomstandigheden. Veel mensen leefden in armoede. De grote sociale ongelijkheid tussen het volk en de rijken resulteerde in meerdere revoluties (1789, 1830, 1848), die begonnen in Frankrijk maar in heel Europa navolging kregen.
In de kunst domineerde de historieschilderkunst al eeuwen de tentoonstellingen. Er waren verschillende modes qua stijl: eerst de gebalanceerde werken van het neoclassicisme, later de dynamische schilderijen vol emotie van de romantiek. Maar beide stromingen hadden dezelfde onderwerpen: historische gebeurtenissen, mythologische taferelen of religieuze verhalen. Deze verheven schilderijen stonden op grote afstand van de maatschappelijke vraagstukken en het dagelijks leven van de 19e eeuw. De Franse kunstschilder Gustave Courbet begon daarom schilderijen te maken van gewone burgers. Bij de salon van 1850 exposeerde hij De Steenbrekers, waarin twee slecht betaalde arbeiders te zien. Bezoekers van de salon waren niet gewend aan dit soort socialistische onderwerpen.
Gelijktijdig ontstond een hernieuwde interesse in de landschapskunst. De industriele revolutie had ervoor gezorgd dat verf in tubes beschikbaar kwam en natuurgebieden waren door de aanleg van de spoorwegen beter bereikbaar. In Frankrijk ontstond daardoor een kunstenaarskolonie bij Barbizon, vlak buiten in Parijs. In Nederland was een gelijksoortige schildersgroep actief op de Veluwezoom. Dankzij de snelle technologische ontwikkelingen ontstonden ook nieuwe kunstvormen. Zo maakte Joseph Nicéphore Niépce in 1826 de eerste foto, waarmee de werkelijkheid direct kon worden vastgelegd.
Waarom heet de kunststroming het realisme?
De term ‘realisme’ ontstond in de loop van de 19e eeuw in Frankrijk om schilderijen te omschrijven, die sociale thema’s toonden. Wie precies de term heeft bedacht is onbekend. Maar de Franse schrijver Champfleury (pseudoniem van Jules François Felix Husson) speelde een belangrijke rol bij de popularisering van deze term. Hij gebruikte de term “realisme” voor schilders zoals Gustave Courbet, wiens werk hij bewonderde om de eerlijke weergave van het dagelijks leven. Later werkte Champfleury als redacteur van het tijdschrift “Le Réalisme” (1856-1857), waarin hij zijn ideeën over de realistische benadering in kunst uiteenzette.
Charles-Francois Daubigny – Boslandschap
Jean-Baptiste Camille Corot – de Steengroeve
Kenmerken van het realisme
Natuur
Waar romantische kunstenaars de natuurfenomenen als regen, storm en wind gebruikten als metafoor voor emoties, schilderden realistische kunstenaars de natuur zonder opsmuk. Al rond 1820 schilderde Jean Baptiste Camille Corot de rotspartijen in de bossen bij Fontainebleau. Maar na de aanleg van de eerste spoorlijnen trokken meer kunstenaars de natuur in om in de openlucht te schilderen. Het Franse dorpje Barbizon, ten zuidoosten van Parijs, groeide uit tot een kunstenaarsdorp van landschapsschilders. Théodore Rousseau werkte van 1836 regelmatig in de bossen bij Fontainebleau, waar hij de groot rotspartijen en verlaten boerderijen schilderde in het landschap. Vaak werden de landschapsschilderijen Rousseau geweigerd op de Salon, waardoor hij de geuzennaam ‘Le grand refusé’ (De grote geweigerde) kreeg. Jean-François Millet had meer geluk op de salon. ‘De Zaaier’, het eerste doek dat hij in Barbizon maakte, kreeg positieve kritieken op de salon van 1850, vanwege de energie en beweging van de boer.
Ilja Repin – de Onverwachte Terugkeer
Maatschappijkritiek
De sociale, economische en politieke omstandigheden waren in de 19e eeuw gespannen. De verstedelijking en de industriële revolutie zorgde voor een nieuwe generatie rijke burgers, die zich verzette tegen de macht van de eeuwenoude aristocratie. Tegelijkertijd kwamen burgers in opstand tegen de armoede. Ze eisten meer rechten en voorzieningen. In Frankrijk kwam deze sociale onrust tot uiting tijdens meerdere revoluties, waarin de heersende macht werd afgezet. Realistische kunstenaars vroegen met hun kunstwerken aandacht voor armoede, sociale ongelijkheid en maatschappelijke problemen. Realisme was daarmee de eerste anti-institutionele, non-conformistische kunststroming. Ze zetten zich af tegen de academie, geleid door aristocraten, die de kunstmarkt bepaalden. Hoewel ze werk bleven inzenden naar de salons van de officiële kunstacademie, organiseerden ze ook onafhankelijke tentoonstellingen om hun (afgewezen) werken toch aan het publiek te kunnen tonen.
Fotografie
De technologische ontwikkelingen in de 19e eeuw leidden ook tot de uitvinding van de fotografie. Na de eerste foto’s Niepce, ontwikkelde Louis Daguerre de daguerreotypie waarmee op een zilverplaat foto’s konden worden gemaakt. Pas eind 19e eeuw kwam fotografie op grote schaal beschikbaar dankzij de uitvinden van de filmrolletjes. In de 19e eeuw begonnen kunstenaars met fotografie te experimenteren. In plaats van schetsen en aquarellen konden foto’s als voorstudies voor schilderijen dienen. De Amerikaanse kunstenaar Thomas Eakins schilderde zijn leerlingen, die zwommen in een meer vlak bij zijn atelier. Hij maakte een foto van de naakte mannen, voordat hij in atelier aan het schilderij begon. In Nederland werkte George Hendrik Breitner volgens eenzelfde procedure, zoals in zijn schilderijen van het Meisje in Kimono.
Kunstenaars van het realisme
Gustave Courbet
Gustave Courbet was de grondlegger van het realisme in de schilderkunst. Geboren in Ornans in Frankrijk, brak hij met de academische tradities en de romantiek door het alledaagse leven van gewone mensen te schilderen. Waar mythologische schilderijen en historische gebeurtenissen eeuwenlang monumentale doeken hadden gedomineerd, schilderde hij arbeiders en boeren op een gigantisch formaat. Courbet wees idealisering van de wereld af en schilderde op basis van directe observatie. Zijn realistische schilderijen kunnen soms gezien worden als een politiek of sociaal commentaar op de maatschappij, zoals in “de Graanzevers” waarin hij aandacht vraagt voor kinderarbeid en de moeilijke omstandigheden van arme vrouwen.
Zijn revolutionaire aanpak zorgden voor een schok op de salon van 1850, waar hij “De steenbrekers” en “Begrafenis te Ornans” tentoonstelde. Voor de wereldtentoonstelling van 1855 weigerde de jury enkele werken van Courbet, die daarop besloot zijn eigen Pavillon du Réalisme in te richten vlak bij de ingang van de tentoonstelling. Later zorgde Courbet ook voor opschudding met schilderijen van naakte vrouwen. Eeuwenlang waren alleen mythologische figuren zoals Venus naakt afgebeeld, maar Courbet schilderde gewone meisjes naakt. Vooral L’Origine du Monde, een schilderij van een vagina, kon rekenen op veel onbegrip. Na de Frans-Duitse Oorlog van 1870 nam hij deel aan de Parijse Commune en vernielde hij standbeelden in Parijs. Het kwam hem op een lange gevangenisstraf en ballingschap in Zwitserland te staan.
Barbizon kunstenaars
Rondom het het Franse dorpje Barbizon nabij het bos van Fontainebleau ontstond vanaf 1830 een kunstenaarskolonie van natuurschilders. Jean-Baptiste-Camille Corot, Théodore Rousseau, Jean-François Millet en Charles-François Daubigny schilderden de natuur zo direct mogelijk. De Barbizon-kunstenaars trokken eropuit om direct in de natuur te werken. Ze schilderden de natuur en het Franse platteland zonder romantische verfraaiing of dramatische compositie. Rousseau en Daubigny waren meesters in het weergeven van de verschillende seizoenen en weersveranderingen.
Jean-François Millet had meer oog voor sociale aspect van het landleven. In “De Zaaier” en “Het Angelus” laat hij het harde leven van boeren en landarbeiders zien. De schilderijen waren een grote inspiratie voor Vincent van Gogh. “De Arenleessters” toont hoe een groep arme vrouwen na de oogst op zoek gaat naar overgebleven aren, om hiermee een klein beetje geld te verdienen. De gegoede burgerij op de salon zag het werk als een verheerlijking van de arbeidersklasse en had veel kritiek op het werk. De aandacht voor de natuur en het landelijke leven van de Barbizon-kunstenaars had echter veel invloed op ontwikkeling van de schilderkunst. Het impressionisme kan worden gezien als een direct vervolg op hun plein-air schildertechnieken en interesse in lichteffecten.
Edouard Manet
Na een klassieke kunstopleiding zette Édouard Manet zich af tegen de academische conventies. Met “Le Déjeuner sur l’Herbe” zorgde hij voor een schandaal op de salon van 1863. Het schilderij toont een picknick van twee mannen met een naakte vrouw, met op de achtergrond een badende vrouw in een stroom. Wie is deze naakte vrouw? Veel critici vonden het doek obsceen en schreven vernietigende recensies. Maar veel andere kunstenaars waardeerden het schilderij, vanwege zijn moderne kleurgebruik en het mysterie van de compositie.
Ook “L’Olympia” waarin Manet een prostituée afbeeldt als een Venus, zorgde voor veel controverse. Manet was van groot belang voor de overgang van het realisme naar het impressionisme, door zijn eigentijdse onderwerpen en moderne schilderstijl. Hij was getrouwd met een Nederlandse vrouw en was goed bevriend met Berthe Morisot, die met zijn broer trouwde. Manet leed aan een slopende ziekte in zijn laatste jaren en stierf relatief jong op 51-jarige leeftijd.
Rosa Bonheur
De Franse kunstenares Rosa Bonheur verwierf grote internationale bekendheid met haar realistische dierschilderijen. Haar doorbraak kwam met “Ploegen in de Nivernais”, maar haar internationale roem vestigde ze met “De Paardenmarkt”, een monumentaal doek dat haar technisch meesterschap en nauwkeurige observatie demonstreerde. Tijdens zijn toernee door Europa bezocht de Amerikaanse Buffalo Bill haar landgoed. Ze maakte verschillende schilderijen van hem en zijn dieren.
Bonheur viel op door haar onconventionele levensstijl. Zo woonde ze samen met een vrouw op een groot landgoed bij Fontainebleau. In de tuinen van dit ‘Chateau de By’ was een kleine dierentuin, waar ze koeien, paarden, en andere boerderijdieren hield. Rosa Bonheur kocht zelfs een leeuwin, die ze als huisdier behandelde. Om haar onderwerpen te bestuderen bezocht Bonheur slachthuizen en markten, waarvoor ze toestemming kreeg om mannenkleding te dragen. Bonheur schilderde haar hele leven dieren en groeide uit tot een van de meest succesvolle kunstenaars van haar tijd.
Nikolaï Koesnetsov – Terugkomst uit het veld
Ilja Repin – Religieuze processie in Koersk
Russisch realisme
In navolging van de Franse kunstenaars ontstond rond 1870 in Rusland ook een nieuwe generatie landschapsschilders. Ze verwierpen de klassieke, geïdealiseerde landschappen van hun voorgangers en richtten zich op de geografie en de natuurlijke omgeving van het echte Rusland. Zo zijn in de schilderijen van Isaac Levitan vaak Russische kerken en kloosters te zien op het Russische platteland. In 1863 weigerden veertien studenten deel te nemen aan het afsluitende examen van de Academie van Sint-Petersburg. Ze verzetten zich tegen de klassieke leer. Deze “Opstand van de veertien” word gezien als de start van het Russische realisme.
Na dit protest werd in november 1870 de Vereniging van Rondreizende Tentoonstellingen opgericht. De vereniging organiseerde reizende tentoonstellingen met kunstwerken over sociale thema’s, armoede en het lijden van het volk. Ze kwamen bekend te staan als “de Zwervers” (Peredvizjniki). Ilja Repin, Valentin Serov, Ivan Sjisjkin, Michail Nesterov en Viktor Vasnetsov schilderden de sociale en politieke situatie van het moderne Rusland. Lang werd dit “kritisch realisme” door de Tsaar onderdrukt, waardoor het realisme iets later opkwam dan in de rest van Europa.
Thomas Eakins – de Anatomische Les
Edward Hopper – Nighthawks
Amerikaans realisme
Winslow Homer was de eerste Amerikaanse schilder van het realisme. Zijn schilderijen van vissers op open zee toonden de strijd van de mens tegen het water. Daarnaast schilderde hij oorlogsschilderijen en alledaagse plattelandstaferelen van vrouwen en schoolkinderen. Thomas Eakins maakte eind 19e eeuw furore met een aantal anatomische portretten. Eakins was een van de eerste Amerikaanse kunstenaars die het medium fotografie omarmde en gebruikte het als hulpmiddel bij het construeren van zijn composities. Zijn schilderijen kenmerken zich door een afstandelijk realisme.
Later dan in Europa kwam het realisme in Amerika pas echt op gang aan het begin van de 20e eeuw. De Ashcan School, genoemd naar een asbak als symbool voor armoede, legde zich toe op het alledaagse stadsleven. Robert Henri, George Bellows, John Sloan, en Maurice Prendergast schilderden de moeilijke levensomstandigheden in de Amerikaanse steden. Later vroeg Edward Hopper aandacht voor de eenzaamheid van de mensen in de stad. Vaak tonen zijn schilderijen eenzame figuren in een desolaat stadsgezicht. Zijn beroemde Nighthawks is een van de bekendste afbeeldingen uit de twintigste-eeuwse kunst geworden.
Na de grote economische crisis van de jaren 20, zag het realisme een opleving in de Verenigde Staten. Amerikaanse kunstenaars als Grant Wood en Thomas Hart Benton vroegen opnieuw aandacht voor de armoede en de moeilijke levensomstandigheden van de gewone Amerikaan. Woods schilderij “American Gothic” groeide uit tot een icoon van de Amerikaanse kunst.
Schilderij: de Begrafenis in Ornans van Gustave Courbet
Eeuwenlang waren monumentale schilderijen alleen voorbehouden voor historiekunst, maar Gustave Courbet schilderde in 1849 een doodgewone dorpsbegrafenis op een doek van bijna 7 meter breed. In het midden van het werk zien we het graf met daaromheen een priester, een grafdelver en de familie van de overledene. Mensen zijn levensgroot geschilderd. Iedereen is even belangrijk. Courbet schilderde de begrafenis in zijn thuisstad, Ornans, een jaar na het overlijden van zijn grootvader. Door een gewone begrafenis op dit formaat te schilderen, liet Courbet zien dat hij het leven van gewone mensen net zo belangrijk vond als het leven de koningen.
Een opvallende toevoeging aan het schilderij zijn twee mannen in kleding van de Franse revolutie van 1793. Mogelijk zijn de twee figuren een symbool voor de teleurstelling dat de revolutie van 1793 het volk zo weinig had gebracht. Frankrijk was sindsdien immers decennia lang door koningen en keizers bestuurd. Courbet was getuige geweest van geweld tijdens de revolutie van 1848. De tentoonstelling van de Begrafenis in Ornans tijdens de Parijse salon van 1850 zorgde voor een definitieve doorbraak van het realisme. Het schilderij zorgde voor veel controverse, maar was hiermee Courbets doorbraak als grote kunstenaar.
Kunst na het realisme
Impressionisme
In navolging van de school van Barbizon begonnen ook andere kunstenaars in de openlucht te schilderen. Johan Barthold Jongkind, Eugène Boudin en Claude Monet schilderden de veranderende weersomstandigheden aan de Normandische kust. Ze stonden zo aan de basis van het impressionisme, waarin ‘het vangen van het moment’ centraal kwam te staan. Impressionistische kunstenaars schilderden overbelichte doeken vol felle kleuren. Met thematiek als de directe weergave van de natuur en de moderne afbeelding van de stad waren de impressionisten directe navolgers van de realistische kunstenaars. Vroeg in hun carrière schilderden Gustave Caillebotte en Edgar Degas bijvoorbeeld nog zeer realistisch. Pas later in hun loopbaan omarmden ze de felle kleuren en modernistische composities.
Fotografie
Na de uitvinding van de fotografie begonnen verschillende kunstenaars te experimenteren met het nieuwe medium. In de beginjaren wordt fotografie vooral gebruikt voor portretten. De Franse fotografie-pionier Nadar verdiende zijn geld met portretfoto’s van beroemde Fransen. Met een gigantische luchtballon maakte hij bovendien de eerste luchtfoto’s van Parijs. Eugène Atget en Charles Marville richtten hun camera op de stad en waren de eerste stadsfotografen van Parijs. Pas in de loop van de 20e eeuw ontwikkelde fotografie zich tot een volwassen kunstvorm. Door de opkomst van de fotografie werd de kunst steeds minder realistisch. Waarom zou je immers realistisch schilderen als je ook een foto kan maken? Moderne kunststromingen met fellere kleuren en zonder perspectief kregen hierdoor steeds meer aandacht.
Hedendaags realisme
Hoewel het realisme eind 19e eeuw langzaam minder invloedrijk werd in de ontwikkeling van de kunst, is het realisme nooit helemaal weggeweest. Zo ontstond in Rusland na de revolutie het sociaal realisme, dominant in de Sovjet-Unie, idealiseerde het arbeidersleven en diende als propagandamiddel. In het Westen ontstond juist het magisch realisme, waarin het alledaagse werd doordrenkt met een subtiele, vaak mysterieuze sfeer. Denk aan kunstenaars als Paul Delvaux en Balthus, of in Nederland aan het werk van Carel Willink.
In de naoorlogse periode kwam het fotorealisme op, waarbij kunstenaars als Richard Estes en Ralph Goings de werkelijkheid met fotografische precisie probeerden vast te leggen. Hieruit ontwikkelde zich het hyperrealisme, dat nog een stap verder ging: niet alleen werd de werkelijkheid nagebootst, maar ook uitvergroot. In Nederland is Tjalf Sparnaay hiervan een bekend voorbeeld. Tegelijkertijd bleef het documentair realisme bestaan, waarin kunstenaars tot op de dag van vandaag aandacht vragen voor sociale ongelijkheid, oorlog en armoede.
Meer weten over andere kunststromingen?
Lees ook onze artikelen over andere kunststromingen:
