Wat is de Romantiek?

De Romantiek ontstond eind 18e eeuw als reactie op de verlichting. Het was een kunststroming waarin emotie en persoonlijke ervaringen centraal stonden. Hoe ontstond de romantiek? Wie waren de belangrijkste kunstenaars? En wat waren de kenmerken van de Romantiek?

De Romantiek was geen kunststroming, maar een levenshouding. Vanuit het Duitsland van Goethe en Friedrich verspreidde de Romantiek zich over heel Europa. De romantische ideeën zijn terug te vinden de schilderkunst, de literatuur, de muziek en zelfs de filosofie. In dit artikel een overzicht van de geschiedenis van de romantiek, de belangrijkste kunstenaars en de kenmerken van de stijl.

Begin van de Romantiek

Hoe ontstond de Romantiek?

De 18e eeuw was de tijd van de verlichting. Filosofen als Descartes en Spinoza schreven dat de waarheid te vinden was in de ratio. Om de wereld beter te begrijpen bestudeerden wetenschappers de natuur. Alles was gericht op de objectieve waarneming. Als tegenreactie ontstond rond 1770 in Duitsland een groep schrijvers, die verhalen begon te schrijven vol subjectiviteit en heftige emoties. Deze nieuwe literaire stroming werd Sturm und Drang genoemd. Beroemd is ‘het Lijden van de Jonge Werther’ van Johann Wolfgang von Goethe, waarin de onmogelijke liefde van Werther voor de mooie Charlotte wordt beschreven. In het boek worden natuurbeschrijvingen gebruikt om de emoties van Werther weer te geven. Zo staat een onweersbui symbool voor zijn spetterende, maar ook gevaarlijke gevoelens voor Charlotte.

In de beeldende kunst waren de nieuwe denkbeelden van de Romantiek daarom als eerste terug te zien in de landschapschilderkunst. In Engeland probeerden John Constable, en later Joseph Mallord William Turner, de alomvattende schoonheid van de natuur (het sublieme) te vangen in hun schilderijen. Caspar David Friedrich gebruikte de natuur om emoties weer te geven door mensen toe te voegen aan zijn landschappen, vaak vanaf de rug gezien (rückenfigur). Pas rond 1800 vond de Romantiek ook zijn weg naar Frankrijk als tegenhanger van het neoclassicisme. Schilders als Eugène Delacroix en Théodore Géricault vernieuwden de schilderkunst met dramatische scenes in kleurrijke composities.

Waarom heet de kunststroming de Romantiek?

De naam romantiek voor de kunststroming is een afkomstig van het woord roman, in de betekenis van boek, fictief proza. Duitse schrijvers gebruikte het woord roman voor avontuurlijke boeken geschreven in de volkstaal. Ze maakte hiermee onderscheid mer de klassieke boeken in het Latijn, zoals formele geschiedschrijving of wetenschappelijke verhalen. Juist in de volksverhalen stond de subjectieve ervaring en het gevoel centraal. Er ontstond zo een onderscheiding tussen romantische en klassieke boeken. Pas rond 1820 werd de term romantiek en de beschrijving romantisch ook voor de kunststroming gebruikt.

Kenmerken van de Romantiek

Natuur

Romantische kunstenaars vonden in de natuur een belangrijke bron inspiratie. De Engelse landschapsschilderkunst van John Constable is nog redelijk klassiek. Maar later probeerden kunstenaars de grootsheid van natuurfenomenen als regen, storm en wind te gebruiken als metafoor voor emoties. In het werk van Joseph Mallord William Turner is dit goed te zien. De opkomende zon als symbool van een nieuw begin domineert het schilderij dat hij maakte over de opbouw van Carthago. In het schilderij van de reis van de Romeinse generaal Hannibal over de Alpen schilderde Turner een sneeuwstorm, als metafoor voor de tegenslagen.

De landschapskunst speelde ook een grote rol in de Amerikaanse romantiek. De opkomst van de romantiek viel samen met de ontdekking van de Amerikaanse binnenlanden. Kunstenaars gingen mee op expedities door de Rocky Mountains en andere natuurgebieden. Frederic Church, Albert Bierstadt en Thomas Moran maakten grote landschapsschilderijen. Het waren geen realistische afbeeldingen van de werkelijkheid, maar romantische werken vol symboliek. Beroemd is de serie die Thomas Cole maakte over de stadia van het leven.

Emoties

De kunstenaars van de Romantiek zetten zich af tegen de ratio van de Verlichting. In de schilderijen van Romantische kunstenaars ligt daarom de nadruk op de subjectieve ervaring. Zelfs in de historieschilderkunst staan emoties centraal. Eugène Delacroix schilderde de revolutie van 1830 in een gedramatiseerd schilderij van Marianne, als verpersoonlijking van de vrijheid. Het is een dynamisch schilderij met op de grond gewonde lichamen voor extra drama. Het werk toont oud en jong, rijk en arm, mannen en vrouwen. Zijn boodschap is duidelijk: iedereen staat achter de revolutie!

Literatuur en geschiedenis

Frankrijk was rond 1800 in de ban van het Neoclassicisme. Napoleon bouwde aan een wereldrijk in navolging van de oude Romeinen. Ook in de architectuur en de kunst werden de klassieken geïmiteerd. Napoleon bouwde een zegezuil net zoals keizer Trajanus en hofschilder Jacques-Louis David schilderde episodes uit de klassieke geschiedenis. In Frankrijk brak de Romantiek daarom pas door nadat Napoleon was afgezet. Historieschilderkunst bleef in de Franse romantiek belangrijk, maar de focus kwam nu te liggen op andere tijdperken, zoals de Middeleeuwen en de eigen tijd.

Historieschilders begonnen daarnaast ook verhalen uit de literatuur te gebruiken voor grote schilderijen. Zo schilderde Ary Scheffer meerdere verhalen uit het werk van Dante, Shakespeare en Goethe. Ook het leven van kunstschilders kwam centraal te staan. Gebeurtenissen van honderden jaar geleden, zoals de dood van Leonardo da Vinci en het bezoek van Dürer aan Antwerpen, waren opeens een geliefd ontwerp voor een schilderij.

Kunstenaars van de Romantiek

Verenigd Koninkrijk: Constable en Turner

John Constable was de pionier van de Engelse landschapskunst. Waar kunstenaars in de 18e eeuw massaal naar Italië trokken om de klassieken te bestuderen op een Grand Tour, schilderde Constable de landschappen van Suffolk en Essex. Hij was geïnspireerd door de composities van Claude Lorrain en de Nederlandse landschapskunst van Jacob van Ruisdael. Met The Hay Wain en Salisbury Cathedral zette hij de landschapskunst op de kaart bij de Engelse Royal Academy. Later waren de impressionisten vonden juist gefascineerd door zijn olieverfschetsen van wolken.

Jospeh Mallord William Turner ging nog een stuk verder in zijn schilderijen. Al op zijn 14e leerde Turner schilderen aan de Royal Academy. Net als Constable schilderde Turner landschappen met een specifieke voorliefde voor zeegezichten. In Turners werk is de invloed van Claude Lorrain goed zichtbaar. Vooral de Italiaanse zon en de mythologische onderwerpen lijken soms letterlijk nagedaan. Later in zijn loopbaan gebruikt Turner een steeds lossere toets en komen er zelfs abstracte invloeden in zijn werk. De kleuren van de ondergaande zon in de zee zetten zijn schilderijen felle gele en oranje kleuren. Maar ook de stormschilderijen met grijs en blauwtinten behoren tot het hoogtepunt van Turners werk.

Duitsland: Runge en Friedrich

Caspar David Friedrich werd geboren in Greifswald, in het Noord-Oosten van Duitsland. Hij volgde les bij Johann Gottfried Quistorp, die hem aanmoedigde om in de openlucht te tekenen. Hier ontstond Friedrichs liefde voor de natuur. Zijn hele carrière maakte Friedrich tekeningen en schilderijen van het eiland Rüngen in de Baltische zee. Vanaf 1798 woonde Friedrich in Dresden. Ten zuiden van de stad in de bergen van Saksisch Zwitserland maakte Friedrich zijn beroemdste schilderij ‘der Wanderer über dem Nebelmer‘. In zijn eigen leven had Friedrich een beperkte bekendheid, vooral in de omgeving van Dresden en Berlijn. Maar rond 1900 werd hij herontdekt door de symbolisten. Friedrichs werk had grote invloed op Arnold Böcklin.

De symbolistische invloeden zijn goed te zien in de werken van Friedrichs tijdgenoot en vriend Philipp Otto Runge. Acht jaar lang werkte Runge aan het Gesamtkunstwerk Tageszeiten (Delen van de Dag). Het werk zou bestaan uit vier monumentale schilderijen van elk 50 vierkante meter, met daarnaast poëzie, muziek en architectuur zou omvatten. Toen Runge op 33 jarige leeftijd overleed was het project nog niet gerealiseerd. Maar het schilderij dat hij maakte van de Ochtend geeft een goed beeld van de symboliek van de cyclus.

Frankrijk: Géricault en Delacroix

De jonge Théodore Géricault bestudeerde oude meesters in het Louvre en vond hier de dynamiek, kleur en levendigheid die hij miste in het neoclassicisme. Zijn vroege werken tonen een duidelijk invloed van Rubens, zoals in Officier de chasseurs à cheval de la garde impériale chargeant, waarin hij ruiter uit het leger van Napoléon weergeeft. Géricault vestigde met het doek zijn naam op de salon en bleef in de jaren erna militaire onderwerpen schilderijen. Zijn grootste succes was het Vlot van de Medusa over een scheepsramp waarbij de kapitein alle passegiers achterliet op een vlot in de oceaan. Maar lang kreeg Géricault niet om van zijn succes te genieten. Hij overleed in 1824 op slechts 32 jarige leeftijd.

Nergens was de Romantiek zo sterk een reactie op het neoclassicisme als in Frankrijk. In de schilderijen van Eugène Delacroix is goed te zien hoe zich afzet tegen de stijve composities van Dominique Ingres en Jacques-Louis David. Delacroix werkte zonder strak omlijnde figuren, maar schilderde dynamische werken met veel kleur. Hij specialiseerde zich in historieschilderkunst, zoals de Franse revolutie en de Griekse onafhankelijkheidsoorlog, maar schilderde ook graag literaire verhalen zoals de Dood van Sardanapalus (zie beneden) en de boot van Dante. Hij bracht zo nieuwe onderwerpen in de Franse schilderkunst, die eeuwenlang gedomineerd was door Griekse mythologie en religieuze schilderijen.

Spanje en Italië: Goya en Hayez

Rond 1800 verspreidden de ideeën van de romantiek zich door heel Europa. In El 3 de mayo en Madrid van de Spaanse kunstenaar Francisco de Goya is goed te zien hoe hij emoties benadrukt. Het schilderij toont de wanhoop van de Spanjaarden voordat ze geëxecuteerd worden door het leger van Napoleon. In de speelse schilderijen van heksen parodieert Goya het volkse geloof in het bovennatuurlijke. Goya was jarenlang hofschilder aan het Spaanse hof. Maar naast portretten van de koninklijke familie is hij vooral beroemd vanwege zijn vrije werk, zoals de naakte en aangeklede Maja.

In Italië was Francesco Hayez de belangrijkste kunstenaar van de Romantiek. In zijn serie over de Kus gebruikt hij Shakespeare’s Romeo en Julia om de eenwording van Italië weer te geven. De man staat symbool voor Italië en de vrouw voor de Franse hulp bij de eenwording. Hayez schilderde in zijn loopbaan veel historische schilderijen over de kruistochten en Bijbelverhalen.

Verenigde Staten: Church, Bierstadt en Cole

In Verenigde Staten viel de opkomst van de romantiek samen met de Amerikaanse onafhankelijkheid. Kunstenaars vertaalden nationalistische gevoelens naar de Amerikaanse landschapskunst. Waar konden de Amerikanen immers trotser op zijn dan hun unieke landschap? De eerste Amerikaanse staten lagen allemaal aan de oostkust, waar de Europese kolonisten waren aangekomen. In de 19e eeuw werden daarom grote expedities opgezet om de binnenlanden beter in kaart te brengen. Kunstenaars konden mee op deze reizen. Frederic Church, Thomas Moran en Albert Bierstadt maakten grote schilderijen, waarin ze het sublieme van het Amerikaanse landschap vastlegden op het doek.

Church was een leerling van Thomas Cole, die op 17 jarige leeftijd vanuit Engeland naar New York was gekomen. Cole begon te schilderen in de omgeving van de Hudson River, waardoor de Amerikaanse landschapskunst bekend kwam te staan als de ‘Hudson River School‘. In The Oxbow schilderde Cole bijvoorbeeld een berglandschap in Massachusetts. Toch is symboliek nooit ver weg in het werk van Thomas Cole. In zijn beroemdste series gebruikt hij het landschap om de stadia van het leven en het verval van een wereldrijk.

Nederland: Scheffer en Koekkoek

In Nederland heeft de Romantiek nooit echt veel voet aan de grond gekregen. Nederlandse kunstenaars waren begin 19e eeuw vooral bezig met het kopiëren van 17e eeuwse meesters. Toch zijn er een aantal uitzonderingen. Zo was de in Dordrecht geboren Ary Scheffer bijzonder succesvol in Parijs. In de stijl van Géricault en Delacroix schilderde historiestukken voor de Franse koning, maar ook literaire verhalen en religieuze onderwerpen. Scheffer werd uiteindelijk Frans staatsburger. Zijn huis in Parijs is tegenwoordig nog steeds te bezoeken als het Musée de la Vie Romantique. In Nederland was Jan Willem Pieneman de belangrijkste historischilder. Ook hij gebruikte romantische motieven, zoals het benadrukken van emoties, in zijn schilderijen. Zo gaf hij de verwonde prins Willem II weer in zijn schilderij van de slag bij Waterloo.

Barend Koekkoek was meer geïnspireerd door de Duitse romantiek. Hij maakte overdreven landschappen vol bergen en dramatische lichteffecten. De werkelijkheid werd in de schilderijen van Koekkoek altijd wat mooier. Koekkoek had een huis in Kleef, net over de Duitse grens, maar schilderde ook veel in de omgeving van Nijmegen. Ook Koekkoeks huis is tegenwoordig een museum, het B.C. Koekkoekhaus in Kleef. Koekkoek was een belangrijke voorloper van de landschapskunstenaars, die later rondom Oosterbeek schilderden.

Schilderij: de Dood van Sardanapalus van Eugène Delacroix

Eugène Delacroix schilderde de dood van de fictieve Assyrische koning Sardanapalus, die bekend stond om zijn luxueuze levensstijl. Als Sardanapalus zijn paleis belegerd ziet door vijanden, besluit Sardanapalus zelfmoord te plegen. Voordat hij zelf een einde aan zijn leven maakt, beveelt hij zijn officieren om al alles te vernietigen: zijn vrouwen, zijn bedienden en zelfs zijn paarden en honden. Delacroix schilderde de chaos, terwijl Sardanapalus (in witte kleding) toekijkt bij de moordpartij. Het rode laken van het bed verwijst naar het bloed dat vergoten wordt.

Op de salon van 1828 stelde Eugène Delacroix het schilderij voor het eerste tentoon. Het werk was gebaseerd op het toneelstuk Sardanapalus van Lord Byron. De dynamische compositie met heftige emoties zorgden ervoor dat het schilderij veel indruk maakte. Het doek betekende de definitieve doorbraak van de Romantiek, na tientallen jaren neoclassicisme.

Kunst na de Romantiek

Reactie: Realisme

Rond 1850 kwam er een einde aan de populariteit van de Romantiek. Als tegenreactie op de overdreven emoties van de Romantiek, begonnen kunstenaars juist het gewone dagelijks leven te schilderijen. Dankzij de uitvinding van tubes was het mogelijk om verf mee te nemen en in de openlucht te werken. In de bossen rondom Barbizon schilderden Jean-François Millet en Charles-François Daubigny de natuur en het simpele boerenleven zonder opsmuk. Gustave Courbet schilderde de rotsen en golven bij Étretat. Hij werd de voorman van het realisme, waar mythologische en literaire voorstellingen plaats maakten voor het leven van alledag.

Navolgers: Symbolisme, Pre-Raphaëlieten

Toch gingen de ideeën van de Romantiek nooit helemaal verloren. Eind 19e eeuw ontstonden nieuwe kunststromingen waarin de persoonlijke beleving en literaire verhalen centraal stonden. In Frankrijk zorgde Gustave Moreau met het symbolisme voor een voortzetting van het gedachtegoed. In Engeland waren het de Prerafaëlieten van Edward Burne Jones, Dante Gabriel Rosetti en John William Waterhouse, die mythologische en literaire verhalen schilderden. Later, in de 20e eeuw, waren het de surrealisten, die de persoonlijke beleving centraal zetten. Hoewel hun stijl natuurlijk geheel anders was dan kunst van Romantiek zijn veel onderliggende ideeën hetzelfde.

Meer weten over andere kunststromingen?

Lees ook onze artikelen over andere kunststromingen: